Smart Notes: केंद्रीय कार्यकारी मंडळ

🏛️ केंद्रीय कार्यकारी मंडळ
(Union Executive: Part V, Art. 52-78)

        📌 भाग ५ (Part V): कलम ५२ ते ७८.

        👥 रचना: राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, पंतप्रधान, मंत्रिमंडळ आणि महान्यायवादी.

        ⚖️ स्वरूप: संसदीय शासन पद्धतीत दोन प्रमुख असतात - नाममात्र प्रमुख (राष्ट्रपती) आणि वास्तव प्रमुख (पंतप्रधान).

१. राष्ट्रपती (President: Art. 52-62)

राष्ट्रपती हे भारताचे 'राष्ट्रप्रमुख' (Head of State) आणि 'पहिले नागरिक' आहेत. ते तिन्ही दलांचे (लष्कर, नौदल, वायुदल) सरसेनापती असतात.

महत्त्वाची कलमे:

कलम ५२: भारताचा एक राष्ट्रपती असेल.
कलम ५३: केंद्राचे कार्यकारी अधिकार राष्ट्रपतींकडे असतील.
कलम ५४: निवडणूक (Electoral College): यात लोकसभा + राज्यसभा + विधानसभांचे 'फक्त निर्वाचित' सदस्य भाग घेतात. (नामनिर्देशित सदस्य नाही).
कलम ६१: महाभियोग (Impeachment): 'घटनेचा भंग' (Violation of Constitution) या कारणावरून त्यांना पदावरून दूर करता येते.
कलम ७२: दयायाचिकेचा अधिकार (Pardoning Power): फाशीची शिक्षा माफ करणे, शिक्षा कमी करणे इ.
कलम १२३: वटहुकूम (Ordinance): संसद चालू नसताना कायदा करण्याचा अधिकार.

🚨 फरक लक्षात ठेवा:
राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत संसदेचे 'नामनिर्देशित' (Nominated) सदस्य भाग घेत नाहीत.
पण, राष्ट्रपतींच्या महाभियोगात (Removal) संसदेचे 'सर्व' (निर्वाचित + नामनिर्देशित) सदस्य भाग घेतात.

२. उपराष्ट्रपती (Vice-President: Art. 63)

कलम ६३: भारताचा एक उपराष्ट्रपती असेल.
कलम ६४: उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे 'पदसिद्ध सभापती' (Ex-officio Chairman) असतात.
निवडणूक: संसदेचे दोन्ही सभागृहांचे सर्व सदस्य (निर्वाचित + नामनिर्देशित) भाग घेतात. (विधानसभेचा सहभाग नसतो).
स्रोत: अमेरिकेची राज्यघटना.

३. पंतप्रधान आणि मंत्रिमंडळ (PM & CoM)

पंतप्रधान हे 'सरकारचे प्रमुख' (Head of Government) असतात.

कलम ७४: राष्ट्रपतींना मदत व सल्ला (Aid and Advice)

राष्ट्रपतींना मदत आणि सल्ला देण्यासाठी एक मंत्रिमंडळ असेल आणि त्याचे प्रमुख पंतप्रधान असतील. IMP ४२ व्या आणि ४४ व्या दुरुस्तीनुसार हा सल्ला राष्ट्रपतींवर बंधनकारक आहे.

कलम ७५: मंत्र्यांबद्दल तरतुदी

पंतप्रधानांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात. इतर मंत्र्यांची नियुक्ती पंतप्रधानांच्या सल्ल्याने राष्ट्रपती करतात.
सामूहिक जबाबदारी (Collective Responsibility): मंत्रिमंडळ हे 'लोकसभेला' (राज्यसभेला नाही) सामूहिकरित्या जबाबदार असते. (एका मंत्र्याविरुद्ध अविश्वास ठराव पास झाला, तर संपूर्ण सरकारला राजीनामा द्यावा लागतो).
वैयक्तिक जबाबदारी: मंत्री हे राष्ट्रपतींच्या मर्जीपर्यंत पद धारण करतात.

📉 ९१ वी घटनादुरुस्ती (२००३):
मंत्रिमंडळाचा आकार (पंतप्रधानांसह) लोकसभेच्या एकूण सदस्यसंख्येच्या १५% पेक्षा जास्त असू शकत नाही. (कमीत कमी १२ मंत्री असणे आवश्यक, पण हे राज्यांसाठी आहे).

४. महान्यायवादी (Attorney General: Art. 76)

भारतातील सर्वोच्च कायदा अधिकारी (Highest Law Officer).

मुद्दा	तपशील
नियुक्ती	राष्ट्रपतींद्वारे (पात्रता: सर्वोच्च न्यायालयाचा न्यायाधीश होण्याची असावी).
कार्यकाळ	निश्चित नाही. (राष्ट्रपतींची मर्जी असेपर्यंत).
विशेष अधिकार (कलम ८८)	ते संसदेच्या दोन्ही सभागृहात बोलू शकतात, सहभागी होऊ शकतात, पण मतदान करू शकत नाहीत.
काम	भारत सरकारला कायदेशीर सल्ला देणे आणि न्यायालयात सरकारची बाजू मांडणे.

तुलनात्मक अभ्यास (राष्ट्रपती vs राज्यपाल)

राष्ट्रपती (President)	राज्यपाल (Governor)
कलम ५२	कलम १५३
फाशीची शिक्षा माफ करू शकतात.	फाशीची शिक्षा माफ करू शकत नाहीत (फक्त स्थगित करू शकतात).
लष्करी न्यायालयाच्या शिक्षा माफ करू शकतात.	लष्करी न्यायालयाच्या शिक्षांशी संबंध नाही.
निवडणुकीने येतात.	केंद्राद्वारे नियुक्त केले जातात.

🏛️ केंद्रीय कार्यकारी मंडळ(Union Executive: Part V, Art. 52-78)