📜 महत्त्वाचे कायदे (Important Acts)

१. माहितीचा अधिकार कायदा, २००५ (RTI Act)

महत्त्वाची कलमे (Key Sections):

कलम (Sec)	तरतूद (Provision)
कलम २	व्याख्या (Definition) - 'माहिती', 'सार्वजनिक प्राधिकरण' इ.
कलम ३	नागरिकांना माहितीचा अधिकार असेल.
कलम ४ IMP	स्वतःहून प्रसिद्धी (Suo Motu Disclosure) - १७ बाबींची माहिती कार्यालयाने स्वतःहून प्रसिद्ध करणे अनिवार्य.
कलम ६	माहिती मिळवण्यासाठी अर्ज करण्याची पद्धत.
कलम ७ V.IMP	कालमर्यादा (Time Limit): सर्वसाधारण माहिती: ३० दिवस जीवित व स्वातंत्र्याशी संबंधित: ४८ तास त्रयस्थ पक्षाशी (Third Party) संबंधित: ४० दिवस
कलम ८	अपवाद (Exemptions): कोणती माहिती देता येणार नाही (उदा. देशाची सुरक्षा, गुप्तचर संस्था).
कलम १२ & १५	केंद्रीय (CIC) आणि राज्य (SIC) माहिती आयोगाची स्थापना.

अपील रचना (Appeal Structure):

1. जन माहिती अधिकारी (PIO): अर्ज स्वीकारणारा.
2. पहिले अपील (First Appeal): माहिती न मिळाल्यास ३० दिवसांच्या आत 'वरिष्ठ अधिकाऱ्याकडे'.
3. दुसरे अपील (Second Appeal): पहिल्या अपिलावर समाधान न झाल्यास ९० दिवसांच्या आत 'माहिती आयोगाकडे'.

---

२. महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम, २०१५ (RTS Act)

नागरिकांना पारदर्शक, कार्यक्षम आणि वेळेत 'सेवा' (उदा. जातीचा दाखला, डोमिसाईल इ.) मिळण्याचा हक्क.

महत्त्वाच्या व्याख्या (Definitions - कलम २):

• पात्र व्यक्ती (Eligible Person): सेवा मिळण्यास पात्र असलेला भारताचा नागरिक.
• पदनिर्देशित अधिकारी (Designated Officer): सेवा देण्याची जबाबदारी ज्याच्यावर आहे तो अधिकारी.
• सेवा (Right to Service): ३० कलमे आणि २ अनुसूची आहेत.

त्रिस्तरीय रचना (Three Tier Structure):

स्तर	अधिकारी	कालमर्यादा (निर्णयासाठी)
स्तर १	पदनिर्देशित अधिकारी (DO)	सेवेनुसार ठरलेली वेळ (उदा. १५ दिवस)
स्तर २	प्रथम अपिलीय अधिकारी (FAA)	३० दिवस
स्तर ३	द्वितीय अपिलीय अधिकारी (SAA)	३०/४५ दिवस
स्तर ४	राज्य सेवा हक्क आयोग	(अंतिम प्राधिकरण)

शास्ती / दंड (Penalty) - कलम १०:

• जर अधिकाऱ्याने हेतुपुरस्सर सेवा नाकारली किंवा उशीर केला.
• दंड: ५०० रु. ते ५००० रु. पर्यंत.
• शिस्तभंगाच्या कारवाईची शिफारस आयोग करू शकतो.

आयोगाची रचना (कलम १३):

• १ मुख्य आयुक्त + जास्तीत जास्त ६ आयुक्त.
• सध्याचे मुख्य आयुक्त: (परीक्षेआधी करंट अफेअर्स चेक करणे).
• मुख्यालय: मुंबई (नागपूर, पुणे इ. ठिकाणी खंडपीठे असू शकतात).