🗺️ महाराष्ट्राचा भूगोल: स्थान व विस्तार

१. महाराष्ट्राची निर्मिती (Formation)

स्वातंत्र्यापूर्वी भारताची विभागणी विविध प्रांतात (Provinces) आणि संस्थानांत झाली होती. भाषावार प्रांतरचनेच्या मागणीनंतर महाराष्ट्राची निर्मिती झाली.

• स्थापना: १ मे १९६० (कामगार दिनी).
• कोणत्या कायद्यान्वये: मुंबई पुनर्रचना कायदा, १९६० (Bombay Reorganization Act, 1960).
• पार्श्वभूमी: द्विभाषिक मुंबई राज्याचे विभाजन करून 'महाराष्ट्र' (मराठी भाषिक) आणि 'गुजरात' (गुजराती भाषिक) ही दोन राज्ये निर्माण झाली.
• पहिले मुख्यमंत्री: यशवंतराव चव्हाण.
• राजधानी: मुंबई.
• उपराजधानी: नागपूर (नागपूर करारानुसार).

२. स्थान आणि विस्तार (Location & Extent)

A) भौगोलिक स्थान:

महाराष्ट्र राज्य भारताच्या पश्चिम भागात (द्विपकल्पीय पठारावर) वसलेले आहे. याचा आकार त्रिकोणाकृती असून पाया कोकणात (पश्चिमेकडे) आणि निमुळते टोक विदर्भात (पूर्वेकडे) आहे.

B) अक्षवृत्तीय व रेखावृत्तीय विस्तार (महत्त्वाचे):

विस्तार	अंशात्मक माप (Degrees)
अक्षवृत्तीय विस्तार (North-South)	१५° ४४' उत्तर ते २२° ६' उत्तर अक्षवृत्त
रेखावृत्तीय विस्तार (East-West)	७२° ३६' पूर्व ते ८०° ५४' पूर्व रेखावृत्त

३. क्षेत्रफळ (Area & Dimensions)

• एकूण क्षेत्रफळ: ३,०७,७१३ चौ. किमी (3,07,713 sq. km).
• देशातील क्रमांक: क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्राचा भारतात तिसरा (3rd) क्रमांक लागतो.
  1. राजस्थान
  2. मध्य प्रदेश
  3. महाराष्ट्र
• भारताचा व्यापलेला भाग: ९.३६% (9.36%).

लांबी आणि रुंदी:

• पूर्व-पश्चिम लांबी (East-West): सुमारे ८०० किमी.
• दक्षिण-उत्तर रुंदी (South-North): सुमारे ७०० ते ७२० किमी.
• समुद्रकिनारा (Coastline): ७२० किमी लांबीचा समुद्रकिनारा लाभला आहे.

४. नैसर्गिक व राजकीय सीमा (Boundaries)

महाराष्ट्राला एकूण ६ राज्ये आणि १ केंद्रशासित प्रदेशाची सीमा लागून आहे.

दिशा	शेजारील राज्य / प्रदेश
उत्तर (North)	मध्य प्रदेश (सर्वात लांब सीमा)
पूर्व (East)	छत्तीसगड
दक्षिण (South)	कर्नाटक, गोवा
आग्नेय (South-East)	तेलंगणा
वायव्य (North-West)	गुजरात, दादरा व नगर हवेली (UT)
पश्चिम (West)	अरबी समुद्र (Arabian Sea)