🌊 कोकण किनारपट्टी (Konkan Coast)

Figure 3.1: महाराष्ट्राचा नकाशा आणि कोकण किनारपट्टी

१. रचना आणि विस्तार (Structure & Extent)

• स्थान: सह्याद्री पर्वत आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यानचा चिंचोळा भाग.
• विस्तार: उत्तरेस दमणगंगा नदीपासून दक्षिणेस तेरेखोल नदीपर्यंत.
• लांबी: सुमारे ७२० किमी.
• रुंदी: सरासरी ३० ते ६० किमी. (उत्तरेकडे रुंदी जास्त आहे, तर दक्षिणेकडे ती कमी होत जाते).
• निर्मिती: सह्याद्री पर्वताचा प्रस्तरभंग (Faulting) होऊन कोकणची निर्मिती झाली.
• किनारा प्रकार: हा किनारा 'रिया' (Riya) प्रकारचा (दंतुर) आहे.

२. महत्त्वाच्या खाड्या (Creeks)

समुद्राचे पाणी नदीच्या मुखात जिथपर्यंत आत येते, त्या भागास 'खाडी' म्हणतात. (उत्तर ते दक्षिण क्रम):

३. महत्त्वाची बंदरे (Ports)

४. बेटे आणि जलदुर्ग (Islands)

• मुंबईची ७ बेटे: माहिम, वरळी, परळ, माझगाव, मुंबई, कुलाबा, छोटा कुलाबा.
• इतर बेटे: साष्टी (Salsette), एलिफंटा (घारापुरी), बुचर बेट (Jawahar Dweep).
• जलदुर्ग (Sea Forts):
  • खांदेरी-उंदेरी: रायगड (थळ जवळ).
  • जंजिरा: रायगड (मुरुड जवळ - अभेद्य किल्ला).
  • सुवर्णदुर्ग: रत्नागिरी (हर्णे).
  • सिंधुदुर्ग: मालवण जवळ (कुरटे बेट).