Figure 4.1: सह्याद्री पर्वताचा विस्तार, प्रमुख शिखरे आणि घाट

१. सह्याद्री: एक दृष्टीक्षेप (Overview)

• स्थान: अरबी समुद्राला समांतर, दक्षिण-उत्तर पसरलेला पर्वत.
• लांबी: महाराष्ट्रात सुमारे ४४० किमी (एकूण लांबी १६०० किमी).
• सरासरी उंची: ९०० ते १२०० मीटर.
• वैशिष्ट्य: महाराष्ट्राचा 'प्रमुख जलविभाजक' (Major Water Divide) (पूर्ववाहिनी आणि पश्चिमवाहिनी नद्यांना वेगळा करतो).
• प्रकार: हा 'अवशिष्ट' (Residual) किंवा 'ठोकळ्याचा' (Block Mountain) पर्वत मानला जातो.

२. प्रमुख शिखरे (उंचीनुसार क्रम)

MPSC परीक्षेत हा क्रम वारंवार विचारला जातो. खालील तक्ता आणि ट्रिक लक्षात ठेवा.

३. प्रमुख घाट (Mountain Passes)

पठारावरून कोकणात उतरण्यासाठी जे रस्ते आहेत, त्यांना 'घाट' म्हणतात. (उत्तर ते दक्षिण क्रम):

४. महत्त्वाचे किल्ले (Forts)

• गिरीदुर्ग (Hill Forts): सह्याद्रीच्या रांगांवर बांधलेले किल्ले.
• जिल्हानिहाय महत्त्वाचे किल्ले:
  • पुणे: शिवनेरी (जन्मस्थान), तोरणा (स्वराज्याचे तोरण), राजगड (पहिली राजधानी), सिंहगड (कोंढाणा), लोहगड.
  • रायगड: रायगड (राजधानी), प्रतापगड (अफझलखान वध), कर्नाळा.
  • सातारा: सज्जनगड (समर्थ रामदास), अजिंक्यतारा, वासोटा (वनदुर्ग).
  • नाशिक: साल्हेर-मुल्हेर, रामशेज, त्रिंबकगड (ब्रह्मगिरी).
  • कोल्हापूर: पन्हाळा (सिद्धी जोहर वेढा), विशाळगड.