Maharashtra Plateau & Ranges

⛰️ महाराष्ट्र पठार व डोंगररांगा

Topic: सातपुडा, अजिंठा-सातमाळा, हरिश्चंद्र-बालाघाट, शंभू महादेव

Figure 5.1: महाराष्ट्रातील प्रमुख डोंगररांगा (उत्तर ते दक्षिण)

१. महाराष्ट्र पठार: रचना (Structure)

निर्मिती: ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून बाहेर पडलेल्या 'लाव्हारसाच्या' संचयनातून (भेगी उद्रेक).
खडक: प्रामुख्याने बेसाल्ट (Basalt) खडक.
मृदा: काळी मृदा (रेगूर).
उताराची दिशा: पश्चिमेकडून पूर्वेकडे (नद्यांचा प्रवाह या दिशेने आहे).
विस्तार: महाराष्ट्राचा सुमारे ९०% भूभाग पठाराने व्यापलेला आहे.

२. प्रमुख डोंगररांगा (उत्तर ते दक्षिण क्रम)

सह्याद्री पर्वतापासून पूर्वेकडे जाणाऱ्या डोंगररांगांना सह्याद्रीच्या 'उपरांगा' (Offshoots) म्हणतात. उत्तरेकडून दक्षिणेकडे यांचा क्रम खालीलप्रमाणे आहे:

१. सातपुडा पर्वतरांग (Satpura Range) उत्तर सीमा

स्थान: महाराष्ट्राच्या अगदी उत्तरेला (नंदुरबार, अमरावती जिल्हा). ही रांग पठाराचा भाग नसून सीमारेषा आहे.
प्रमुख शिखरे:
- अस्तंभा (नंदुरबार - १३२५ मी.) - तोरणमाळ पठार.
- वैराट (अमरावती - ११७७ मी.) - चिखलदरा थंड हवेचे ठिकाण (गाविलगड टेकड्या).
महत्त्व: ही रांग 'नर्मदा' आणि 'तापी' नद्यांना वेगळी करते.

२. सातमाळा - अजिंठा रांग नाशिक ते यवतमाळ

सातमाळा: नाशिक जिल्ह्यात. (येथे धोडप, सप्तशृंगी, अंकाई-टंकाई किल्ले आहेत).
अजिंठा: छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात. (जगप्रसिद्ध अजिंठा लेणी).
विस्तार: पुढे बुलढाणा, वाशिम आणि यवतमाळपर्यंत.
महत्त्व: ही रांग 'तापी' आणि 'गोदावरी' नद्यांची खोरी वेगळी करते.

३. हरिश्चंद्र - बालाघाट रांग नगर ते लातूर

हरिश्चंद्र: अहमदनगर जिल्ह्यात. (येथे हरिश्चंद्रगड, कळसूबाई शिखर जवळ आहे).
बालाघाट: बीड, लातूर आणि धाराशिव जिल्ह्यात.
वैशिष्ट्य: ही रांग सपाट माथ्याची आहे (Table Land).
महत्त्व: ही रांग 'गोदावरी' आणि 'भीमा' नद्यांची खोरी वेगळी करते.

४. शंभू महादेव रांग दक्षिण

स्थान: सातारा आणि सांगली जिल्ह्यात.
वैशिष्ट्य: शिखर शिंगणापूर (मोठा महादेव) याच रांगेवर आहे. सातारा जिल्ह्यातील कास पठार, महाबळेश्वरचा भाग याला लागून आहे.
महत्त्व: ही रांग 'भीमा' आणि 'कृष्णा' नद्यांची खोरी वेगळी करते.

३. कोणती रांग कोणत्या नद्यांना वेगळी करते?

परीक्षेसाठी हा तक्ता पाठ असणे आवश्यक आहे (उत्तर ते दक्षिण):

नदी खोरे १ (उत्तर)	डोंगररांग (Water Divide)	नदी खोरे २ (दक्षिण)
नर्मदा	सातपुडा पर्वत	तापी
तापी	सातमाळा - अजिंठा	गोदावरी
गोदावरी	हरिश्चंद्र - बालाघाट	भीमा
भीमा	शंभू महादेव	कृष्णा

⛰️ महाराष्ट्र पठार व डोंगररांगा

१. महाराष्ट्र पठार: रचना (Structure)

२. प्रमुख डोंगररांगा (उत्तर ते दक्षिण क्रम)

३. कोणती रांग कोणत्या नद्यांना वेगळी करते?

Premium Resources