ParikshaNiti
पूर्ववाहिनी नद्या
पूर्ववाहिनी नद्या 1/1/2026
🌊 पूर्ववाहिनी नद्या (East Flowing Rivers)
गोदावरी • भीमा • कृष्णा
Figure: महाराष्ट्रातील प्रमुख नद्यांचे खोरे
महत्वाचे: महाराष्ट्राचे पठार पश्चिमेकडून पूर्वेकडे उतरत गेल्यामुळे, या नद्या सह्याद्रीत उगम पावतात आणि पूर्वेकडे वाहत जाऊन बंगालच्या उपसागरास मिळतात. महाराष्ट्राचे ७५% क्षेत्र या नद्यांनी व्यापले आहे.
१. गोदावरी नदी (Godavari)
सर्वात लांब (६६८ किमी)
- टोपणनाव: दक्षिण गंगा, वृद्ध गंगा. महाराष्ट्राची जीवनरेखा.
- उगम: त्र्यंबकेश्वर (ब्रह्मगिरी डोंगर), जि. नाशिक.
- लांबी: भारतात १४६५ किमी, महाराष्ट्रात ६६८ किमी.
- खोरे: महाराष्ट्राचे ४९% क्षेत्र व्यापते.
| उपनद्या (Tributaries) | प्रमुख धरणे (Dams) | काठावरील शहरे |
|---|---|---|
|
डावीकडून: कादवा, शिवना, दुधना, पूर्णा, प्राणहिता (वर्धा+वैनगंगा). उजवीकडून: दारणा, प्रवरा, सिंदफणा, मांजरा. |
१. जायकवाडी (नाथसागर): पैठण (आशियातील सर्वात मोठे मातीचे धरण). २. गंगापूर: नाशिक (पहिले मातीचे धरण). ३. विष्णुपुरी: नांदेड. |
नाशिक, कोपरगाव, पैठण, गंगाखेड, नांदेड. |
२. भीमा नदी (Bhima)
कृष्णेची उपनदी
- वैशिष्ट्य: ही मूळची कृष्णेची उपनदी असली तरी महाराष्ट्रात ती स्वतंत्र मोठी नदी मानली जाते.
- उगम: भीमाशंकर (सह्याद्री), जि. पुणे.
- लांबी: एकूण ८६१ किमी, महाराष्ट्रात ४५१ किमी.
- संगम: रायचूर (कर्नाटक) जवळ कुरुगुड्डी येथे कृष्णा नदीस मिळते.
| उपनद्या | प्रमुख धरणे | काठावरील शहरे |
|---|---|---|
| इंद्रायणी, मुळा-मुठा, घोड, भामा, नीरा, सीना, मान. |
१. उजनी (यशवंतसागर): सोलापूर (महाराष्ट्रातील सर्वाधिक पाणी साठवण क्षमता). २. चासकमान: पुणे. |
राजगुरुनगर, पंढरपूर (चंद्रभागा म्हणतात). |
३. कृष्णा नदी (Krishna)
२८२ किमी (महाराष्ट्र)
- उगम: महाबळेश्वर, जि. सातारा.
- लांबी: एकूण १४०० किमी, महाराष्ट्रात २८२ किमी.
- प्रवाह: सातारा, सांगली, कोल्हापूर.
| उपनद्या | प्रमुख धरणे | संगम |
|---|---|---|
|
कोयना (महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी), वेण्णा, येरळा. पंचगंगा: (कुंभी, कासारी, तुळशी, भोगावती, सरस्वती). दुधगंगा, वेदगंगा. |
१. कोयना (शिवसागर): सातारा (विद्युत निर्मितीसाठी प्रसिद्ध). २. धोम: वाई. ३. अलमट्टी: (कर्नाटक - वादग्रस्त धरण). |
प्रीतिसंगम: कराड (कृष्णा + कोयना). नरसोबाची वाडी: (कृष्णा + पंचगंगा). |
📊 तुलनात्मक तक्ता (Quick Revision)
| नदी | उगम | लांबी (MH) | महत्त्वाचे धरण |
|---|---|---|---|
| गोदावरी | त्र्यंबकेश्वर (नाशिक) | ६६८ किमी | जायकवाडी |
| भीमा | भीमाशंकर (पुणे) | ४५१ किमी | उजनी |
| कृष्णा | महाबळेश्वर (सातारा) | २८२ किमी | कोयना |
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup