पश्चिमवाहिनी नद्या (West Flowing Rivers)

West Flowing Rivers of Maharashtra

Figure: महाराष्ट्रातील पश्चिमवाहिनी नद्यांचे प्रवाह

            💡 वैशिष्ट्य: या नद्या अरबी समुद्राला मिळतात. नर्मदा आणि तापी या नद्या 'खचदरीतून' (Rift Valley) वाहतात, तर कोकणातील नद्या सह्याद्रीवरून वेगाने खाली उतरतात.
        

१. नर्मदा नदी (Narmada) सर्वात मोठी पश्चिमवाहिनी (भारत)

उगम: अमरकंटक (मध्य प्रदेश).
प्रवाह: मध्य प्रदेश -> महाराष्ट्र -> गुजरात -> अरबी समुद्र.
महाराष्ट्रातील लांबी: फक्त ५४ किमी (नंदुरबार जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवरून वाहते).
उपनद्या (MH मध्ये): उदई, देवगंगा.
वैशिष्ट्य: सातपुडा आणि विंध्य पर्वतांच्या दरम्यानच्या 'खचदरीतून' वाहते.

२. तापी - पूर्णा नदी खोरे खानदेशची कन्या

हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे पश्चिमवाहिनी नदी खोरे आहे.

तापी उगम: मुलताई (बेतुल, मध्य प्रदेश).
पूर्णा उगम: भैंसदेही (अमरावती - सातपुडा पर्वत).
एकूण लांबी: ७२४ किमी (महाराष्ट्रात २०८ किमी प्रवाह, पण खोऱ्याचा विस्तार मोठा आहे).
संगम: चांगदेव (मुक्ताईनगर, जि. जळगाव) येथे तापी आणि पूर्णा यांचा संगम होतो.

महत्त्वाच्या उपनद्या	धरणे / प्रकल्प
पूर्णा (मुख्य उपनदी). डावीकडून: गिरणा, पांझरा, बोरी, वाघूर. उजवीकडून: गोमाई, अनेर.	१. हतनूर: जळगाव. २. उकाई: गुजरात (तापीवर). ३. गिरणा प्रकल्प: नाशिक-जळगाव.

३. कोकणातील नद्या (Konkan Rivers) वेगवान प्रवाह

वैशिष्ट्य: लांबी खूप कमी, पण वेग प्रचंड. त्रिभुज प्रदेश (Delta) तयार न करता 'खाड्या' (Estuaries) तयार करतात.
सर्वात लांब नदी: उल्हास (१२२ किमी) किंवा वैतरणा (१५४ किमी) - संदर्भानुसार.

विभाग	नद्या (उत्तर ते दक्षिण क्रम)
उत्तर कोकण (पालघर, ठाणे, मुंबई)	दमणगंगा, सूर्या, वैतरणा, तानसा, भातसा, उल्हास, काळू.
मध्य कोकण (रायगड)	पाताळगंगा, अंबा, कुंडलिका, काळ, सावित्री.
दक्षिण कोकण (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग)	वाशिष्ठी, शास्त्री, मुचकुंदी, काजळी, शुक, गड, कर्ली, तेरेखोल.

* टीप: उल्हास ही कोकणातील सर्वात महत्त्वाची नदी आहे (कल्याण, बदलापूर या नदीकाठी आहेत).

📊 तुलनात्मक दृष्टीक्षेप

नदी	उगम	मुख (End)	विशेष
नर्मदा	अमरकंटक	अरबी समुद्र (भडोच)	खचदरी
तापी	मुलताई (MP)	अरबी समुद्र (सुरत)	खानदेश
कोकण नद्या	सह्याद्री	अरबी समुद्र	खाड्या

🌊 पश्चिमवाहिनी नद्या (West Flowing Rivers)

📊 तुलनात्मक दृष्टीक्षेप

Premium Resources