ParikshaNiti
महाराष्ट्रातील पर्जन्य वितरण
पर्जन्य वितरण 1/2/2026
🌧️ महाराष्ट्रातील पर्जन्य वितरण
Rainfall Distribution: Konkan vs Vidarbha vs Marathwada
Figure: महाराष्ट्रातील पर्जन्य विभाग
💡 मूलभूत संकल्पना: महाराष्ट्राला नैऋत्य मौसमी वाऱ्यांपासून (South-West Monsoon) ८५% पाऊस मिळतो. सह्याद्री पर्वतामुळे कोकणात 'प्रतिरोध' (Orographic) प्रकारचा पाऊस पडतो, तर सह्याद्रीच्या पूर्वेकडे पावसाचे प्रमाण कमी होत जाते.
१. तुलनात्मक वितरण (Regional Comparison)
↔️ टेबल पूर्ण पाहण्यासाठी डावीकडे-उजवीकडे स्क्रोल करा.
| विभाग (Region) | सरासरी पर्जन्य (mm) | वैशिष्ट्ये (Characteristics) | मृदा व पिके |
|---|---|---|---|
| कोकण (Konkan) (अति पर्जन्य) |
२५०० ते ३०००+ मिमी | सह्याद्रीच्या 'वाऱ्याकडील' (Windward) बाजूस असल्याने सर्वाधिक पाऊस. आंबेोली (सिंधुदुर्ग) येथे महाराष्ट्रात सर्वाधिक पाऊस पडतो. | जांभी मृदा भात (Rice), नारळ, आंबा, काजू. |
| मध्य महाराष्ट्र (Ghats) (सह्याद्री माथा) |
२००० ते ४००० मिमी | महाबळेश्वर, लोणावळा, इगतपुरी परिसर. येथे पाऊस खूप असतो. | तांबडी मृदा डोंगर उतारावर कॉफी, चहा (काही ठिकाणी). |
| मराठवाडा & प. महाराष्ट्र (पर्जन्यछायेचा प्रदेश) |
४०० ते ७०० मिमी | सह्याद्रीच्या 'वाऱ्याविरूद्ध' (Leeward) बाजूस असल्याने पाऊस अत्यंत कमी. दुष्काळी पट्टा (Scarcity Zone). | काळी मृदा ज्वारी, बाजरी, कडधान्ये (Dry Crops). |
| विदर्भ (Vidarbha) (निश्चित पर्जन्य) |
पश्चिम: ८००-१००० मिमी पूर्व: १०००-१५०० मिमी |
बंगालच्या उपसागरावरून येणाऱ्या वाऱ्यांमुळे पूर्व विदर्भात (गडचिरोली, भंडारा, गोंदिया) भरपूर पाऊस पडतो. | काळी & पिवळसर मृदा कापूस (पश्चिम), तांदूळ (पूर्व), संत्री. |
२. परतीचा मान्सून (Retreating Monsoon)
ऑक्टोबर - नोव्हेंबर
- कालावधी: ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर दरम्यान.
- प्रक्रिया: नैऋत्य मोसमी वारे परत फिरताना बंगालच्या उपसागरावरून बाष्प घेतात.
- प्रभाव: याचा सर्वाधिक फायदा विदर्भ आणि मराठवाड्यातील काही भागांना होतो.
- ऑक्टोबर हिट (October Heat): पाऊस संपल्यावर ऑक्टोबरमध्ये तापमान अचानक वाढते, याला 'ऑक्टोबर हिट' म्हणतात.
३. पर्जन्य विभागानुसार वर्गीकरण
- अति जास्त पावसाचा प्रदेश: कोकण, सह्याद्री घाटमाथा, पूर्व विदर्भ (गोंदिया, गडचिरोली).
- जास्त पावसाचा प्रदेश: पूर्व विदर्भ (नागपूर, भंडारा, चंद्रपूर).
- मध्यम पावसाचा प्रदेश: मराठवाड्यातील काही भाग, पश्चिम विदर्भ.
- अति कमी पावसाचा प्रदेश (पर्जन्यछाया): अहमदनगर, सोलापूर, सांगली व साताऱ्याचा पूर्व भाग (दुष्काळी पट्टा).
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup