ParikshaNiti
महाराष्ट्रातील मृदा (Soils)
मृदेचे प्रकार आणि वितरण 1/2/2026
🌱 महाराष्ट्रातील मृदा (Soils)
प्रकार, वितरण आणि पिके
Figure: महाराष्ट्रातील प्रमुख मृदा प्रकार
महाराष्ट्राच्या सुमारे ८०% ते ८५% भागात 'बेसाल्ट' खडकापासून बनलेली काळी मृदा आढळते.
१. काळी मृदा (Black Soil)
Regur
- इतर नावे: रेगूर मृदा, कापसाची काळी मृदा (Black Cotton Soil).
- निर्मिती: 'बेसाल्ट' खडकाची झीज (Weathering) होऊन.
- रंग: 'टिटॅनिफेरस मॅग्नेटाईट' (Titaniferous Magnetite) मुळे काळा रंग प्राप्त होतो.
- वैशिष्ट्य: ओलावा टिकवून ठेवण्याची क्षमता सर्वाधिक असते (Self-ploughing soil).
- वितरण: मराठवाडा, विदर्भ (अमरावती, अकोला), उत्तर महाराष्ट्र (जळगाव).
- पिके: कापूस (मुख्य पीक), ज्वारी, बाजरी, ऊस.
२. जांभी मृदा (Laterite Soil)
कोकण
- निर्मिती: जास्त पाऊस आणि उष्णता असलेल्या भागात खडकाचे 'लीचिंग' (Leaching) होऊन सिलिका वाहून जाते आणि लोह (Iron) शिल्लक राहते.
- रंग: लोहाचे प्रमाण जास्त असल्याने 'तांबडा/लाल' रंग (Iron Oxide).
- वैशिष्ट्य: ही मृदा पाणी धरून ठेवत नाही. शेतीसाठी कमी सुपीक.
- वितरण: दक्षिण कोकण (रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग), कोल्हापूरचा पश्चिम भाग.
- पिके: आंबा (हापूस), काजू, फणस.
३. तांबडी/पिवळसर मृदा (Red Soil)
पूर्व विदर्भ
- निर्मिती: प्राचीन रूपांतरित खडकापासून (ग्रेनाईट/नाईस).
- वितरण: पूर्व विदर्भ (भंडारा, गोंदिया, गडचिरोली, चंद्रपूर).
- वैशिष्ट्य: पाण्याचा निचरा लवकर होतो. ह्युमसचे प्रमाण कमी.
- पिके: तांदूळ (मुख्य पीक), वने.
📊 तुलनात्मक तक्ता (Quick Look)
| मृदा प्रकार | जिल्हे / भाग | प्रमुख पीक |
|---|---|---|
| काळी (Regur) | मराठवाडा, विदर्भ, खानदेश | कापूस, ज्वारी |
| जांभी (Laterite) | रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग | फळबागा (आंबा/काजू) |
| तांबडी/पिवळसर | भंडारा, गोंदिया, गडचिरोली | तांदूळ (Rice) |
| गाळाची (Alluvial) | नद्यांची खोरी, कोकण किनारा | ऊस, भात, नारळ |
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup