उत्तर भारतीय पर्वतीय प्रदेश (हिमालय)
भारताची प्राकृतिक रचना
उत्तर भारतीय पर्वतीय प्रदेश (हिमालय)
भारताच्या उत्तरेस पसरलेली हिमालयाची पर्वत रांग ही जगातील सर्वात नवीन वली पर्वत (Fold Mountains) प्रणाली आहे. ही पर्वतरांग पश्चिमेस सिंधू नदीपासून पूर्वेस ब्रह्मपुत्रा नदीपर्यंत एका कमानीच्या (Arc) आकारात पसरलेली आहे.
- लांबी: सुमारे २४०० ते २५०० किमी.
- रुंदी: काश्मीरमध्ये ४०० किमी तर अरुणाचल प्रदेशात १५० किमी.
- आकार: धनुष्यकृती (Arc Shape).
अ) हिमालयाची उत्तरेकडून दक्षिणेकडे विभागणी (Parallel Ranges)
हिमालयाची रचना समांतर पर्वतरांगांनी बनलेली आहे. उत्तरेकडून दक्षिणेकडे त्याचे चार प्रमुख भाग पडतात:
हा मुख्य हिमालयाच्या उत्तरेकडील भाग आहे. यात प्रामुख्याने काराकोरम, लडाख आणि झास्कर या पर्वतरांगा येतात.
- महत्त्वाचे शिखर: K2 (गॉडविन ऑस्टिन) - ८६११ मी. (भारतातील सर्वोच्च शिखर, पाकव्याप्त काश्मीरमध्ये).
- याला 'तिबेटी हिमालय' असेही म्हणतात.
ही हिमालयाची सर्वात उंच आणि अखंड रांग आहे. ही रांग वर्षभर बर्फाच्छादित असते.
- सरासरी उंची: ६००० मीटर.
- शिखरे: माऊंट एव्हरेस्ट (८८४८.८६ मी.), कांचनगंगा (८५८६ मी.).
- येथे अनेक महत्त्वाच्या हिमनद्या (Glaciers) आहेत (उदा. गंगोत्री, यमुनोत्री).
ही रांग हिमाद्रीच्या दक्षिणेस आहे. ही पर्यटनासाठी प्रसिद्ध आहे. येथे डोंगररांगा तुटक स्वरूपात आहेत.
- सरासरी उंची: ३७०० ते ४५०० मीटर.
- रांगा: पीर पंजाल, धौलाधर, मसुरी.
- ठिकाणे: कुलू, मनाली, शिमला, दार्जिलिंग.
ही हिमालयाची सर्वात दक्षिणेकडील आणि सर्वात नवीन रांग आहे. ही गाळाच्या खडकांनी बनलेली आहे.
- सरासरी उंची: ९०० ते ११०० मीटर.
- मध्य हिमालय आणि शिवालिक यांच्या दरम्यानच्या सपाट दऱ्यांना 'डून' (Doon) म्हणतात. (उदा. डेहराडून, कोठारी डून).
ब) हिमालयाची प्रादेशिक विभागणी (Regional Divisions)
नद्यांच्या खोऱ्यांनुसार हिमालयाचे पश्चिमेकडून पूर्वेकडे खालीलप्रमाणे भाग पडतात:
| विभाग | नद्यांमधील विस्तार | प्रमुख वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|
| पंजाब / काश्मीर हिमालय | सिंधू ते सतलज | पीर पंजाल, काराकोरम रांगा. केशर उत्पादन. |
| कुमाऊँ हिमालय | सतलज ते काली | उत्तराखंड राज्य. नंदादेवी, कामेत शिखरे. |
| नेपाळ हिमालय | काली ते तिस्ता | सर्वात उंच भाग. एव्हरेस्ट, मकालू शिखरे. |
| आसाम हिमालय | तिस्ता ते दिहांग (ब्रह्मपुत्रा) | पूर्वेकडील टेकड्या. नामचा बरवा शिखर. |
क) हिमालयाचे महत्त्व
- नैसर्गिक भिंत: उत्तरेकडून होणाऱ्या परकीय आक्रमणांपासून आणि सायबेरियातील थंड वाऱ्यांपासून भारताचे रक्षण करतो.
- नद्यांचे उगमस्थान: गंगा, यमुना, ब्रह्मपुत्रा यांसारख्या बारमाही नद्यांचा उगम येथे होतो.
- मान्सून पाऊस: नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांना अडवून भारतात पाऊस पाडण्यास मदत करतो.
- जैवविविधता व पर्यटन: औषधी वनस्पती, प्राणी आणि हिल स्टेशन्ससाठी प्रसिद्ध.
Premium Resources
100% Free Signup