ParikshaNiti
भारताची किनारपट्टी व बेटे
o किनारपट्टी आणि बेटे (अंदमान-निकोबार, लक्षद्वीप). 1/6/2026
भारताची किनारपट्टी व बेटे
(Coastal Plains & Islands of India)
१. भारतीय किनारपट्टी (Coastal Plains)
भारताला एकूण ७५१७ किमी लांबीची किनारपट्टी लाभली आहे (मुख्य भूमी + बेटे).
मुख्य भूमीची किनारपट्टी: ६१०० किमी.
पश्चिम घाट vs पूर्व घाट (तुलना)
| पश्चिम किनारपट्टी (West Coast) | पूर्व किनारपट्टी (East Coast) |
|---|---|
| स्थान: अरबी समुद्र आणि पश्चिम घाट यांच्या दरम्यान. | स्थान: बंगालचा उपसागर आणि पूर्व घाट यांच्या दरम्यान. |
| रुंदी: कमी आहे (अरुंद). | रुंदी: जास्त आहे (विस्तीर्ण). |
| स्वरुप: ही 'निमज्जन' (Submerged) प्रकारची किनारपट्टी आहे. | स्वरुप: ही 'उन्मज्जन' (Emergent) प्रकारची किनारपट्टी आहे. |
| नद्यांचे मुख: येथे नद्या 'खाड्या' (Estuaries) तयार करतात. (उदा. नर्मदा, तापी). | नद्यांचे मुख: येथे नद्या विस्तीर्ण 'त्रिभुज प्रदेश' (Deltas) तयार करतात. (उदा. गोदावरी, कृष्णा). |
| विभाग: 1. कोकण (महाराष्ट्र/गोवा) 2. कानडा (कर्नाटक) 3. मलबार (केरळ) |
विभाग: 1. उत्कल (ओडिशा) 2. उत्तर सरकार (आंध्र प्रदेश) 3. कोरोमंडल (तमिळनाडू) |
| वैशिष्ट्य: केरळमध्ये पश्चजल (Backwaters) आढळतात, ज्यांना स्थानिक भाषेत 'कायल' (Kayals) म्हणतात (उदा. वेम्बनाड). | वैशिष्ट्य: येथे चिल्का (ओडिशा) आणि पुलिकत (आंध्र-तमिळनाडू) ही खऱ्या पाण्याची सरोवरे आहेत. |
२. भारतीय बेटे (Islands)
अंदमान व निकोबार
- स्थान: बंगालचा उपसागर.
- निर्मिती: हे प्रामुख्याने ज्वालामुखी बेटांचे समूह आहेत (तसेच ते आराकान योमा पर्वताचे विस्तारित शिखर मानले जातात).
- राजधानी: पोर्ट ब्लेअर (दक्षिण अंदमान).
- सर्वोच्च शिखर: सॅडल पीक (७३८ मी, उत्तर अंदमान).
- महत्त्वाचे:
10 Degree Channel अंदमान आणि निकोबारला वेगळे करते.
Barren Island भारतातील एकमेव जागृत ज्वालामुखी.
Indira Point भारताचे सर्वात दक्षिणेकडील टोक (ग्रेट निकोबार).
लक्षद्वीप बेटे
- स्थान: अरबी समुद्र.
- निर्मिती: ही पूर्णपणे 'प्रवाळ बेटे' (Coral Islands/Atolls) आहेत.
- राजधानी: कवरत्ती.
- सर्वात मोठे बेट: अँड्रॉट (Andrott).
- दक्षिणेकडील बेट: मिनिकॉय (Minicoy).
- महत्त्वाचे चॅनल्स:
9 Degree Channel लक्षद्वीप आणि मिनिकॉयला वेगळे करते.
8 Degree Channel मिनिकॉय आणि मालदीव देशाला वेगळे करते.
MPSC Exam Tip:
परीक्षेत अनेकदा 'चॅनल्स' वर जोड्या लावा प्रश्न येतात.
• ८° चॅनल: मिनिकॉय - मालदीव
• ९° चॅनल: लक्षद्वीप - मिनिकॉय
• १०° चॅनल: अंदमान - निकोबार
• डंकन बोळ (Duncan Passage): दक्षिण अंदमान - लिटल अंदमान
• ८° चॅनल: मिनिकॉय - मालदीव
• ९° चॅनल: लक्षद्वीप - मिनिकॉय
• १०° चॅनल: अंदमान - निकोबार
• डंकन बोळ (Duncan Passage): दक्षिण अंदमान - लिटल अंदमान
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup