ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti
Homeभाग २: भारताचा भूगोल2. भारताची नदी प्रणाली

हिमालयीन नद्या

o हिमालयीन नद्या (गंगा, सिंधू, ब्रह्मपुत्रा). 1/6/2026
हिमालयीन नद्या (MPSC/UPSC Notes)

हिमालयीन नद्या

(The Himalayan River System)

प्रमुख वैशिष्ट्ये:
  • या नद्या बारमाही (Perennial) आहेत (पाऊस + बर्फ वितळल्यामुळे).
  • या नद्या 'पूर्ववर्ती' (Antecedent) आहेत (हिमालयाच्या निर्मितीआधीपासून अस्तित्वात आहेत).
  • या नद्यांनी खोल दऱ्या (Gorges) आणि 'V' आकाराच्या दऱ्या तयार केल्या आहेत.
१. सिंधू नदी प्रणाली (Indus)
उगम: मान सरोवर (तिबेट) लांबी: २८८० किमी (भारत: १११४ किमी)

प्रवास: तिबेट → लडाख (भारत) → पाकिस्तान → अरबी समुद्र.

भारतातील एकमेव जिल्हा ज्यातून सिंधू वाहते: लेह (Leh).

महत्त्वाच्या उपनद्या (पंचनद)
झेलम वेरीनाग (काश्मीर) येथे उगम. वुलर सरोवरातून वाहते.
चिनाब सिंधूची सर्वात मोठी उपनदी. (चंद्र आणि भागा यांच्या संगमातून निर्मिती).
रावी रोहतांग खिंडीजवळ उगम.
बियास ही पूर्णपणे भारतात वाहणारी नदी आहे. (हरिके येथे सतलजला मिळते).
सतलज राकस सरोवर (तिबेट) येथे उगम. भाक्रा-नांगल प्रकल्प याच नदीवर आहे.
Exam Point: 'सिंधू पाणी वाटप करार (१९६०)' नुसार भारत रावी, बियास, सतलज (पूर्व नद्या) चे पाणी वापरू शकतो, तर पाकिस्तान सिंधू, झेलम, चिनाब (पश्चिम नद्या) चे पाणी वापरतो.
२. गंगा नदी प्रणाली (Ganga)
उगम: गंगोत्री (उत्तराखंड) लांबी: २५२५ किमी (भारतातील सर्वात लांब)

निर्मिती: भागीरथी + अलकनंदा यांचा संगम 'देवप्रयाग' येथे होतो, त्यानंतर तिला 'गंगा' म्हणतात.

प्रवास: उत्तराखंड → उत्तर प्रदेश → बिहार → प. बंगाल → बांगलादेश (पद्मा) → बंगालचा उपसागर.

उजव्या तीरावरील उपनद्या डाव्या तीरावरील उपनद्या
यमुना: (यमुनोत्री) सर्वात मोठी उपनदी. प्रयागराज येथे गंगेला मिळते. रामगंगा, गोमती, घागरा (सर्वात जास्त पाणी पुरवणारी).
शोन: (अमरकंटक) दक्षिणेकडून येऊन मिळणारी प्रमुख नदी. गंडक, कोसी ('बिहारचे दुःखाश्रू').
गंगा आणि ब्रह्मपुत्रा मिळून जगातील सर्वात मोठा त्रिभुज प्रदेश 'सुंदरबन' (Sundarbans) तयार करतात.
३. ब्रह्मपुत्रा नदी प्रणाली
उगम: चेमायुंगडुंग हिमनदी (तिबेट) भारतातील प्रवेश: अरुणाचल प्रदेश

या नदीला वेगवेगळ्या प्रदेशात वेगवेगळ्या नावाने ओळखले जाते:

  • तिबेट: सांगपो (Tsangpo) - 'शुद्ध करणारी'.
  • अरुणाचल प्रदेश: दिहांग (Dihang) / सियांग.
  • आसाम: ब्रह्मपुत्रा (येथे पात्र खूप रुंद होते).
  • बांगलादेश: जमुना (Jamuna).

उपनद्या: सुबनसिरी, कामेंग, मानस, लोहित, तीस्ता.

Exam Point: जगातील सर्वात मोठे नदीपात्र बेट 'माजुली' (Majuli) हे आसाममध्ये ब्रह्मपुत्रा नदीत आहे.
Smart Notes for Quick Revision
Geography of India | MPSC/UPSC

Premium Resources

Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation