पठारी नद्या (Smart Notes)

पठारी / द्विपकल्पीय नद्या

(Peninsular River System)

        वैशिष्ट्ये: या नद्या 'जुन्या' (Old Stage) आहेत. त्या प्रामुख्याने 'हंगामी' (Seasonal - पावसावर अवलंबून) आहेत आणि उथळ दऱ्यांतून वाहतात.
    

⬅️ पश्चिम वाहिनी नद्या (अरबी समुद्राला मिळणाऱ्या)

या नद्या त्रिभुज प्रदेश बनवत नाहीत, तर 'खाड्या' (Estuaries) बनवतात.

नर्मदा १३१२ किमी

उगम: अमरकंटक (मध्य प्रदेश).
प्रवास: विंध्य आणि सातपुडा पर्वतांच्या मधून 'खचदरीतून' (Rift Valley) वाहते.
धबधबा: जबलपूर जवळ 'धुआंधार' धबधबा (मार्बल रॉक्स).
प्रकल्प: सरदार सरोवर (गुजरात).

तापी ७२४ किमी

➡️ पूर्व वाहिनी नद्या (बंगालच्या उपसागराला मिळणाऱ्या)

या नद्या मुखाशी विस्तीर्ण 'त्रिभुज प्रदेश' (Deltas) बनवतात.

१. गोदावरी (Godavari) १४६५ किमी

उगम: त्र्यंबकेश्वर (नाशिक, महाराष्ट्र).
ओळख: दक्षिण गंगा (Dakshin Ganga) किंवा वृद्ध गंगा. द्वीपकल्पातील सर्वात मोठी नदी.
प्रवाह: महाराष्ट्र (४९%), तेलंगणा, आंध्र प्रदेश.

उपनद्या	प्रवरा, पूर्णा, मांजरा (उजवीकडून), वैनगंगा, वर्धा, पैनगंगा, इंद्रावती, प्राणहिता.
प्रकल्प	जायकवाडी (पैठण), पोलावरम.

२. कृष्णा (Krishna) १४०० किमी

उपनद्या	भीमा (सर्वात मोठी), तुंगभद्रा, कोयना (महाराष्ट्राची भाग्यरेषा), वारणा, पंचगंगा, घाटप्रभा.
प्रकल्प	अलमट्टी (कर्नाटक), नागार्जुन सागर (तेलंगणा/AP).

३. महानदी ८५१ किमी

४. कावेरी ८०० किमी

उगम: तळकावेरी (ब्रह्मगिरी डोंगर, कर्नाटक).
वैशिष्ट्य: ही दक्षिण भारतातील एकमेव 'बारमाही' नदी मानली जाते (कारण तिला नैऋत्य आणि ईशान्य दोन्ही मान्सूनपासून पाऊस मिळतो).
धबधबा: शिवसमुद्रम.
उपनद्या: अमरावती, भवानी, हेमावती.

        Exam Confusion Point:
        
• दक्षिण गंगा: गोदावरी (आकारमानामुळे).
        
• दक्षिण भारताची गंगा: कावेरी (पावित्र्यामुळे).