भारतीय मान्सून (Smart Notes)

भारतीय मान्सून

(निर्मिती आणि वितरण)

मूलभूत संकल्पना: 'मान्सून' (Monsoon) हा शब्द अरबी भाषेतील 'मौसिम' (Mausim) या शब्दापासून आला आहे, ज्याचा अर्थ 'ऋतू' (Season) असा होतो.

व्याख्या: ऋतूनुसार आपली दिशा बदलणाऱ्या वाऱ्यांना 'मान्सून वारे' म्हणतात. (Reversal of winds).

निर्मितीची कारणे:

जमीन आणि पाणी यांच्या तापण्यातील तफावत (Differential Heating).
ITCZ (Inter-Tropical Convergence Zone) चे उत्तरेकडे सरकणे.
तिबेटचे पठार उन्हाळ्यात अतिशय तापणे.
हिंदी महासागरावरील जास्त दाबाचा पट्टा.

१. नैऋत्य मौसमी वारे (Southwest Monsoon)

कालावधी: जून ते सप्टेंबर (पावसाळा).

प्रक्रिया: उन्हाळ्यात उत्तर भारतात प्रचंड उष्णतेमुळे कमी दाबाचा (Low Pressure) पट्टा तयार होतो, तर हिंदी महासागरावर जास्त दाबाचा (High Pressure) पट्टा असतो. वारे जास्त दाबाकडून कमी दाबाकडे वाहतात.

भारताच्या एकूण पावसापैकी ७५% पेक्षा जास्त पाऊस या काळात पडतो.

अ) अरबी समुद्र शाखा

केरळमध्ये १ जूनच्या आसपास आगमन.
पश्चिम घाटावर अडल्यामुळे कोकण व किनारपट्टीवर मुसळधार 'प्रतिरोध' (Orographic) पाऊस पडतो.
घाटाच्या पूर्वेकडे 'पर्जन्यछायेचा प्रदेश' तयार होतो (उदा. पुणे, सोलापूर).

ब) बंगालचा उपसागर शाखा

ही शाखा ईशान्य भारताकडे वळते.
मेघालयातील गारो, खासी टेकड्यांमुळे जगातील सर्वाधिक पाऊस (मौसिनराम) येथे पडतो.
तेथून ही शाखा हिमालयाच्या बाजूने पश्चिमेकडे (गंगेच्या मैदानात) वळते.

२. ईशान्य मान्सून / परतीचा मान्सून (Retreating Monsoon)

कालावधी: ऑक्टोबर ते डिसेंबर (हिवाळ्याची सुरुवात).

प्रक्रिया: सूर्य दक्षिणेकडे सरकल्यामुळे भारतीय भूमी थंड होते आणि तिथे जास्त दाबाचा (High Pressure) पट्टा तयार होतो. वारे जमिनीकडून समुद्राकडे वाहतात.

वैशिष्ट्ये:

हे वारे जमिनीवरून येत असल्याने कोरडे असतात.
परंतु, बंगालच्या उपसागरावरून जाताना ते बाष्प शोषून घेतात.
या वाऱ्यांमुळे तमिळनाडू (कोरोमंडल किनारा) आणि आंध्र प्रदेशच्या काही भागात पाऊस पडतो.
यालाच 'परतीचा पाऊस' म्हणतात.

तुलनात्मक फरक (Comparison)

मुद्दा	नैऋत्य मान्सून (SW)	ईशान्य मान्सून (NE)
दिशा	समुद्राकडून जमिनीकडे ↗	जमिनीकडून समुद्राकडे ↙
ऋतू	उन्हाळ्यानंतर (पावसाळा)	हिवाळा
पाऊस	संपूर्ण भारतभर (७५%+)	प्रामुख्याने तमिळनाडू, आंध्र प्रदेश
दाब स्थिती	जमिनीवर कमी दाब (LP)	जमिनीवर जास्त दाब (HP)

💡 Exam Tip: तमिळनाडू राज्याला नैऋत्य मान्सूनपेक्षा ईशान्य मान्सूनपासून जास्त पाऊस मिळतो.

Premium Resources