भारतातील मृदा प्रकार (Smart Notes)

भारतातील मृदा प्रकार

(Major Soil Types of India - ICAR Classification)

        महत्त्वाचे: भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) ने भारतातील मातीचे ८ मुख्य प्रकारांत वर्गीकरण केले आहे. त्यापैकी पहिले ४ प्रकार (गाळाची, तांबडी, काळी आणि जांभी) सर्वात महत्त्वाचे आहेत.
    

१. गाळाची मृदा (Alluvial Soil) ~४३% (सर्वाधिक)

निर्मिती व विस्तार नद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळाच्या संचयनातून. उत्तर भारतीय मैदाने आणि किनारपट्टीच्या प्रदेशात आढळते.

वैशिष्ट्ये • सर्वात सुपीक मृदा.
• प्रचुर: पोटॅश, चुना.
• कमतरता: नायट्रोजन, फॉस्फरस, ह्युमस.

पिके गहू, तांदूळ, ऊस, ताग, तेलबिया.

प्रकार: खादर (नवा गाळ) आणि भांगर (जुना गाळ).

२. तांबडी मृदा (Red Soil) ~१८.५%

निर्मिती व विस्तार रूपांतरित खडकांच्या झीजेतून. प्रामुख्याने द्विपकल्पीय पठाराचा पूर्व व दक्षिण भाग (तमिळनाडू, ओडिशा, छत्तीसगड).

वैशिष्ट्ये • रंग: लोहाच्या (Iron Oxide) प्रमाणामुळे लाल रंग.
• ओलावा टिकवून ठेवण्याची क्षमता कमी.
• कमतरता: नायट्रोजन, फॉस्फरस, चुना.

पिके बाजरी, भुईमूग, तंबाखू, कडधान्ये (पाणी दिल्यास चांगले उत्पादन येते).

३. काळी मृदा (Black / Regur Soil) ~१५%

निर्मिती व विस्तार ज्वालामुखीच्या 'बेसाल्ट' खडकापासून. दख्खनचे पठार (महाराष्ट्र, गुजरात, MP).

वैशिष्ट्ये • तिला 'स्वयं नांगरणीची मृदा' (Self Ploughing) म्हणतात (कारण वाळल्यावर भेगा पडतात).
• ओलावा टिकवून ठेवण्याची क्षमता सर्वाधिक.
• प्रचुर: चुना, लोह, मॅग्नेशियम.

पिके कापूस (म्हणूनच Black Cotton Soil म्हणतात), सोयाबीन, ज्वारी, लिंबूवर्गीय फळे.

४. जांभी मृदा (Laterite Soil)

निर्मिती व विस्तार जास्त पाऊस आणि जास्त उष्णता असलेल्या भागात 'Leaching' (क्षालन) प्रक्रियेमुळे तयार होते. (कोकण, केरळ, मेघालय).

वैशिष्ट्ये • पावसामुळे सिलिका वाहून जाते आणि लोह व ॲल्युमिनियम शिल्लक राहते.
• ही माती आम्लधर्मी (Acidic) असते.
• विटा बनवण्यासाठी उपयुक्त.

पिके काजू, चहा, कॉफी, रबर (बागायती पिके).

इतर महत्त्वाचे प्रकार

५. वाळवंटी मृदा (Arid/Desert Soil): राजस्थान. वालुकामय, क्षारांचे प्रमाण जास्त. (बाजरी, ज्वारी).
६. पर्वतीय मृदा (Forest Soil): हिमालय क्षेत्र. सेंद्रिय द्रव्यांचे (Humus) प्रमाण जास्त असते. (सफरचंद, फळबागा).
७. क्षारयुक्त मृदा (Saline/Alkaline): याला रेह किंवा कलर म्हणतात. अतिसिंचनामुळे पंजाब/हरियाणात समस्या.
८. दलदलीची मृदा (Peaty Soil): केरळ (Kuttanad) आणि सुंदरबन. सेंद्रिय घटक ४०-५०% असतात.

        MPSC Tip: महाराष्ट्रात काळी मृदा (Regur) सर्वाधिक आढळते, तर कोकणात जांभी मृदा आढळते.
    

Premium Resources