नैसर्गिक वनस्पती (Smart Notes)

नैसर्गिक वनस्पती / वने

(Natural Vegetation of India)

भारतातील वनांचे वर्गीकरण प्रामुख्याने पर्जन्यमान (Rainfall) आणि भूरचनेवर आधारित केले जाते.

१. उष्णकटिबंधीय सदाहरित वने पर्जन्य: २०० सेमी पेक्षा जास्त

प्रदेश पश्चिम घाटाचा पश्चिम उतार, ईशान्य भारत (आसाम, मेघालय), अंदमान-निकोबार.

वैशिष्ट्ये • झाडांची पाने एकाच वेळी गळत नाहीत, म्हणून ती सदाहरित दिसतात.
• झाडे खूप उंच (६० मी+) वाढतात.
• लाकूड टणक व जड असते.

प्रमुख वृक्ष: महोगनी, रोझवूड, रबर, सिंकोना, बांबू.

२. उष्णकटिबंधीय पानझडी वने पर्जन्य: ७० ते २०० सेमी

प्रदेश मध्य भारत, महाराष्ट्र (विदर्भ), उत्तर प्रदेश, बिहार, ओडिशा. (भारतात सर्वाधिक क्षेत्र याच वनांचे आहे).

वैशिष्ट्ये • उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला (कोरड्या ऋतूत) पाण्याचे बाष्पीभवन टाळण्यासाठी झाडे आपली पाने गाळतात.
• यांना 'मान्सून वने' असेही म्हणतात.
• आर्थिकदृष्ट्या सर्वात महत्त्वाची वने.

प्रमुख वृक्ष: सागवान (Teak), साल, पिंपळ, वड, चंदन.

३. उष्णकटिबंधीय काटेरी वने पर्जन्य: ५० सेमी पेक्षा कमी

प्रदेश राजस्थान, गुजरात, आणि महाराष्ट्राचा पर्जन्यछायेचा प्रदेश (मराठवाडा/प. महाराष्ट्र).

वैशिष्ट्ये • पानांचे रूपांतर काट्यांमध्ये झालेले असते (बाष्पीभवन रोखण्यासाठी).
• मुळे खोलवर गेलेली असतात.

प्रमुख वृक्ष: बाभूळ, खैर, निवडुंग (Cactus), कोरफड.

४. खारफुटी / वेळावारची वने किनारपट्टी प्रदेश

प्रदेश सुंदरबन (प. बंगाल), महानदी-गोदावरी-कृष्णा त्रिभुज प्रदेश, गुजरात किनारपट्टी.

वैशिष्ट्ये • ही झाडे खाऱ्या पाण्यात वाढतात.
• मुळे जमिनीच्या वर आलेली असतात (श्वसन मुळे / Pneumatophores).
• लाकूड तेलकट आणि हलके असते (होड्यांसाठी उपयुक्त).

प्रमुख वृक्ष: सुंद्री (म्हणूनच सुंदरबन नाव पडले), तिवर.

५. हिमालयीन / पर्वतीय वने उंचीनुसार बदल

उंचीनुसार वनांचे प्रकार बदलतात:

१५००-३००० मी: सुचीपर्णी वने (Coniferous) - पाईन, देवदार, स्प्रूस (पाने अणकुचीदार असतात).
जास्त उंचीवर: अल्पाइन वने आणि गवताळ प्रदेश.

        📊 वन अहवाल (Forest Report - ISFR Facts):
        भारतात एकूण वनांचे प्रमाण २४.६२% (वने + वृक्षाच्छादन) आहे. (उद्दिष्ट ३३% आहे).
सर्वाधिक वन क्षेत्र (Area): मध्य प्रदेश.
सर्वाधिक टक्केवारी (Percentage): मिझोरम (८४%+).
महाराष्ट्रात गडचिरोली जिल्ह्यात सर्वाधिक वने आहेत.

    

Premium Resources