ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti.in
ParikshaNiti
Homeभाग ३: प्राकृतिक भूगोल 1. पृथ्वी आणि सूर्यमाला

पृथ्वी आणि सूर्यमाला

पृथ्वीचे परिवलन, परिभ्रमण, ग्रहण, भरती-ओहोटी 1/6/2026
पृथ्वी आणि सूर्यमाला (Smart Notes)

पृथ्वी आणि सूर्यमाला

(परिवलन, परिभ्रमण, ग्रहण, भरती-ओहोटी)

१. पृथ्वीच्या गती (Earth's Motions)
अ) परिवलन (Rotation)

पृथ्वीचे स्वतःच्या आसाभोवती फिरणे.

  • दिशा: पश्चिमेकडून पूर्वेकडे (West to East).
  • कालावधी: २३ तास ५६ मिनिटे ४ सेकंद (नक्षत्र दिवस).
  • परिणाम:
    • दिवस आणि रात्र होतात.
    • सागरी प्रवाहांची दिशा बदलते.
    • भरती-ओहोटीच्या वेळा ठरतात.
ब) परिभ्रमण (Revolution)

पृथ्वीचे सूर्याभोवती फिरणे (लंबवर्तुळाकार कक्षेत).

  • कालावधी: ३६५ दिवस ६ तास (एक वर्ष).
  • वेवेग: २९.८ किमी/सेकंद.
  • परिणाम:
    • ऋतूंची निर्मिती (Seasons).
    • दिवस-रात्रीचा लहान-मोठेपणा.
    • अधिवर्ष (Leap Year) दर ४ वर्षांनी.
Exam Fact: पृथ्वीचा आस (Axis) २३.५° अंशाने कललेला आहे, त्यामुळेच ऋतू बदलतात. जर आस कललेला नसता, तर हवामान वर्षभर सारखेच राहिले असते.
२. ग्रहणे (Eclipses)

जेव्हा सूर्य, पृथ्वी आणि चंद्र एका सरळ रेषेत येतात, तेव्हा ग्रहण होते. या स्थितीला 'सिझिगी' (Syzygy) म्हणतात.

☀ सूर्यग्रहण (Solar Eclipse)
  • स्थिती: सूर्य - चंद्र - पृथ्वी (चंद्र मध्ये येतो).
  • तिथी: फक्त 'अमावास्येला' होते.
  • प्रकार: खग्रास, खंडग्रास आणि कंकणाकृती (Annular).
  • पृथ्वीवरून जास्तीत जास्त ७ मि. २० से. पर्यंत दिसते.
🌑 चंद्रग्रहण (Lunar Eclipse)
  • स्थिती: सूर्य - पृथ्वी - चंद्र (पृथ्वी मध्ये येते).
  • तिथी: फक्त 'पौर्णिमेला' होते.
  • वैशिष्ट्य: हे उघड्या डोळ्यांनी पाहता येते.
  • कालावधी: १०७ मिनिटांपर्यंत असू शकतो (सूर्यग्रहणापेक्षा जास्त).
टीप: प्रत्येक अमावास्येला किंवा पौर्णिमेला ग्रहण होत नाही, कारण चंद्राची कक्षा पृथ्वीच्या कक्षेशी ५° अंशाचा कोन करते.
३. भरती - ओहोटी (Tides)

कारणे: चंद्र व सूर्याचे गुरुत्वाकर्षण (Gravitational Force) आणि पृथ्वीचे केंद्रोत्सारी बल (Centrifugal Force).

[Image of spring and neap tides diagram]
प्रकार तिथी परिणाम
उदाणाची भरती (Spring Tide) अमावास्या व पौर्णिमा सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी एका रेषेत असतात. गुरुत्वाकर्षण शक्ती एकत्रित काम करते, त्यामुळे सर्वात मोठी भरती येते.
भांगाची भरती (Neap Tide) अष्टमी (शुक्ल व कृष्ण) सूर्य आणि चंद्र पृथ्वीशी ९०° (काटकोनात) असतात. शक्ती विभागली जाते, त्यामुळे भरतीची पातळी कमी असते.
वेळा: कोणत्याही एका ठिकाणी दर १२ तास २५ मिनिटांनी भरती येते. दोन भरतींमधील अंतर १२ तास २५ मिनिटे असते.
४. संपात आणि अयन दिन (महत्त्वाचे दिवस)
  • २१ मार्च व २३ सप्टेंबर (संपात दिन/Equinox): दिवस आणि रात्र समान (१२-१२ तास) असतात.
  • २१ जून (उन्हाळी अयन दिन): उत्तर गोलार्धातील सर्वात मोठा दिवस (सूर्य कर्कवृत्तावर असतो).
  • २२ डिसेंबर (हिवाळी अयन दिन): उत्तर गोलार्धातील सर्वात लहान दिवस (सूर्य मकरवृत्तावर असतो).
Quick Revision Notes for MPSC / UPSC
Physical Geography

Premium Resources

Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
पृथ्वी आणि सूर्यमाला - भाग ३: प्राकृतिक भूगोल | ParikshaNiti