ParikshaNiti
भूरूपे (Landforms)
वारा, नदी, हिमनदी आणि लाटांच्या कार्यामुळे तयार होणारी भूरूपे. 1/6/2026
भूरूपे (Landforms)
(वारा, नदी, हिमनदी, लाटा)
१. नदीचे कार्य (Work of River)
💧
खनन / अपक्षरण (Erosional)
- 'V' आकाराची दरी: नदीच्या उगमाजवळ तीव्र उतारामुळे.
- घळई (Gorge): खोल आणि अरुंद दरी (उदा. नर्मदा).
- कॅनियन (Canyon): ग्रँड कॅनियन (USA).
- धबधबा (Waterfall): कठीण आणि मृदू खडकाची रचना.
- रांजणखळगे (Pot Holes): नदीच्या पात्रातील खड्डे (उदा. निघोज, अहमदनगर).
संचयन (Depositional)
- पंखाकृती मैदान (Alluvial Fan): पर्वताच्या पायथ्याशी.
- नागमोडी वळणे (Meanders): मैदानी प्रदेशात.
- नालाकृती सरोवर (Ox-bow Lake): नदीचे पात्र बदलल्यामुळे तयार होते.
- पूरतट व पूरमैदान (Flood Plains): सुपीक गाळाचा प्रदेश.
- त्रिभुज प्रदेश (Delta): नदीच्या मुखाशी (उदा. सुंदरबन).
२. हिमनदीचे कार्य (Work of Glacier)
❄️
खनन / अपक्षरण (Erosional)
- 'U' आकाराची दरी (U-shaped Valley).
- लोंबती दरी (Hanging Valley): मुख्य हिमनदी आणि उपहिमनदीच्या संगमावर.
- हिमगव्हर (Cirque): आरामखुर्चीसारखा आकार.
- गिरीशृंग (Horn): टोकदार शिखर (उदा. मॅटरहॉर्न, स्वित्झर्लंड).
- शुककूट (Arete): दोन हिमगव्हरच्या मधील कडा.
संचयन (Depositional)
- हिमोड (Moraines): हिमनदीने वाहून आणलेला गाळ.
प्रकार: भू, पार्श्व, मध्य, अंत्य हिमोड - ड्रमलीन (Drumlins): उलट्या टोपलीसारख्या टेकड्या (Egs basket topography).
- एस्कर (Esker): लांबवर पसरलेल्या टेकड्या.
३. वाऱ्याचे कार्य (Work of Wind)
🌪️
हे कार्य प्रामुख्याने वाळवंटी प्रदेशात जास्त प्रभावी असते.
खनन / अपक्षरण (Erosional)
- भूछत्र खडक (Mushroom Rock): वाऱ्यामुळे खडकाचा खालचा भाग झिजतो.
- यार्दांग (Yardang): कठीण व मृदू खडकाचे उभे पट्टे.
- झ्युजेन (Zeugen): कठीण व मृदू खडकाचे आडवे थर.
- अपवहन खळगे (Deflation Hollows): वाळू उडून गेल्यामुळे तयार झालेले खड्डे.
संचयन (Depositional)
- वालुकागिरी (Sand Dunes): वाळूच्या टेकड्या.
- बार्खन्स (Barchans): चंद्रकोरीच्या आकाराच्या टेकड्या.
- सैफ (Seif): तलवारीसारख्या लांब टेकड्या.
- लोएस मैदान (Loess): अतिशय बारीक कणांचे संचयन (उदा. चीनमधील मैदान).
४. सागरी लाटांचे कार्य (Work of Sea Waves)
🌊
खनन / अपक्षरण (Erosional)
- सागरी कडा (Sea Cliff): लाटांच्या माऱ्यामुळे किनारपट्टीवर तयार झालेला उभा कडा (उदा. हरिहरेश्वर).
- सागरी गुहा (Sea Cave): खडकाच्या पायथ्याशी तयार होते.
- सागरी कमान (Sea Arch): गुहा आरपार झाल्यावर.
- सागरी स्तंभ (Sea Stack): कमानीचे छत कोसळल्यावर उरलेला खांब.
संचयन (Depositional)
- पुळण (Beach): वाळूचे संचयन (उदा. गणपतीपुळे, जुहू).
- वाळूचा दांडा (Sand Bar): समुद्रात समांतर पसरलेला वाळूचा पट्टा.
- खाजण सरोवर (Lagoon): वाळूच्या दांड्यामुळे समुद्रापासून अलग झालेले पाणी (उदा. चिल्का, वेम्बनाड).
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup