वातावरण (Atmosphere) - Smart Notes

वातावरण (Atmosphere)

(थर, वारे, चक्रीवादळे)

        वातावरणाचे घटक: नायट्रोजन (७८%), ऑक्सिजन (२१%), अर्गॉन (०.९३%), कार्बन डायऑक्साइड (०.०३%).
    

१. वातावरणाचे थर (Layers)

पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून वर जाताना हे ५ थर आढळतात:

> ७०० किमी

५. बाह्यांबर (Exosphere)

सर्वात वरचा थर. हवा विरळ असते. येथून वातावरण अंतराळात विलीन होते.

८० - ७०० किमी

४. उष्णांबर / आयनांबर (Thermosphere/Ionosphere)

येथे तापमान वेगाने वाढते. 'रेडिओ लहरी' (Radio Waves) येथून परावर्तित होतात. उपग्रह याच भागात असतात.

५० - ८० किमी

३. मध्यांबर / दलांबर (Mesosphere)

वातावरणातील सर्वात थंड थर (-९०°C). अवकाशातून येणाऱ्या उल्का (Meteors) येथे जळून खाक होतात.

१३ - ५० किमी

२. स्थितांबर (Stratosphere)

अत्यंत महत्त्वाचा 'ओझोन वायूचा थर' (Ozone Layer) याच भागात असतो जो अतिनील किरणे शोषतो. हा थर विमानांसाठी आदर्श आहे.

० - १३ किमी

१. तपांबर (Troposphere)

पृथ्वीच्या सर्वात जवळचा थर. ढग, पाऊस, वादळे अशा सर्व हवामान घटना येथेच घडतात. उंचीनुसार तापमान कमी होते.

२. ग्रहीय वारे (Planetary Winds)

जास्त दाबाच्या पट्ट्याकडून कमी दाबाच्या पट्ट्याकडे वाहणाऱ्या नियमित वाऱ्यांना ग्रहीय वारे म्हणतात.

अ) पूर्वीय / व्यापारी वारे (Trade Winds)

स्थान: ५° ते ३०° अक्षवृत्त (दोन्ही गोलार्धात).
हे विषुववृत्तावरील कमी दाबाच्या पट्ट्याकडे वाहतात.
पूर्वी शिडाच्या जहाजांना व्यापारासाठी मदत करायचे.

ब) पश्चिमी वारे (Westerlies)

स्थान: ३५° ते ६०° अक्षवृत्त.
दिशा पश्चिमेकडून असते.
दक्षिण गोलार्धात जमिनीचा अडथळा नसल्याने हे वारे प्रचंड वेगाने वाहतात.
नावे: गरजणारे चाळीस (Roaring 40s), खवळलेले पन्नास (Furious 50s).

क) ध्रुवीय वारे (Polar Winds)

स्थान: ६५° ते ९०° (ध्रुव).
हे वारे ध्रुवीय जास्त दाबाकडून उपध्रुवीय कमी दाबाकडे वाहतात.
हे वारे अतिशय थंड असतात.

३. चक्रीवादळे (Cyclones)

व्याख्या: जेव्हा केंद्रभागी 'कमी दाबाचा' (Low Pressure) पट्टा तयार होतो आणि सभोवताली जास्त दाब असतो, तेव्हा वारे केंद्राकडे गोलाकार फिरत येतात, याला चक्रीवादळ म्हणतात.

वाऱ्यांची दिशा (Direction):

उत्तर गोलार्ध: घड्याळाच्या काट्याच्या विरुद्ध दिशेने (Anti-clockwise).
दक्षिण गोलार्ध: घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने (Clockwise).

आवश्यक घटक:

समुद्राचे तापमान २७°C पेक्षा जास्त असणे.
कोरिओलिस बल (Coriolis Force) असणे (म्हणूनच विषुववृत्तावर चक्रीवादळे येत नाहीत).

जगातील विविध नावे
हरिकेन (Hurricane)	कॅरिबियन समुद्र / अमेरिका
टायफून (Typhoon)	चीन / जपान
विली-विली (Willy-Willy)	ऑस्ट्रेलिया
सायक्लोन (Cyclone)	हिंदी महासागर (भारत)

        प्रति-चक्रीवादळ (Anti-Cyclone): याच्या केंद्रभागी 'जास्त दाब' (High Pressure) असतो. वारे केंद्राकडून बाहेर जातात. यावेळी हवामान शांत आणि निरभ्र असते.
    