शिलावरण (Lithosphere)

[Image of interior of earth structure crust mantle core diagram]

पृथ्वीच्या केंद्राकडे जाताना तापमान, घनता आणि दाब वाढत जातो.

० - ४० किमी १. भूकवच (Crust):

सर्वात वरचा कठीण थर.
खंडीय कवच (SIAL): सिलिका + ॲल्युमिनियम (ग्रॅनाईट खडक).
महासागराचे कवच (SIMA): सिलिका + मॅग्नेशियम (बेसाल्ट खडक).

४० - २९०० किमी २. प्रावरण (Mantle):

पृथ्वीच्या एकूण वस्तुमानापैकी ८४% भाग.
दुर्बलावरण (Asthenosphere): प्रावरणाचा वरचा भाग जो अर्ध-प्रवाही आहे. येथूनच मॅग्मा (Magma) बाहेर येतो.

२९०० - ६३७१ किमी ३. गाभा (Core):

बाह्य गाभा: द्रवरूप आहे. यामुळे पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र तयार होते.
आंतर गाभा: घनरूप आहे. (NIFE - निकेल + फेरस/लोह).

            महत्त्वाच्या विलगता (Discontinuities):
            
• मोहो विलगता: भूकवच आणि प्रावरण यांच्या दरम्यान.
            
• गुटेनबर्ग विलगता: प्रावरण आणि गाभा यांच्या दरम्यान.

[Image of rock cycle diagram igneous sedimentary metamorphic]

अ) अग्निजन्य खडक (Igneous)

मॅग्मा किंवा लाव्हा थंड होऊन तयार होतात.

यांना 'प्राथमिक खडक' म्हणतात.
यात जीवाश्म आढळत नाहीत.
उदा: ग्रॅनाईट, बेसाल्ट (महाराष्ट्र पठार).

ब) स्तरित खडक (Sedimentary)

गाळाच्या संचयनामुळे थरांवर थर साचून तयार होतात.

यात जीवाश्म (Fossils) सापडतात.
हे सच्छिद्र असतात.
उदा: वालुकाश्म, चुनखडक, कोळसा.

क) रूपांतरित खडक (Metamorphic)

उष्णता व दाबामुळे मूळ खडकाचे गुणधर्म बदलतात.

चुनखडक → संगमवर (Marble).
कोळसा → हिरा/ग्रॅफाईट.
ग्रॅनाईट → नीस.

[Image of earthquake focus and epicenter diagram]

नाभी (Focus): जमिनीखाली जिथे भूकंप सुरू होतो.
अपिकेंद्र (Epicenter): नाभीच्या बरोबर वर भूपृष्ठावरील बिंदू (येथे तीव्रता सर्वाधिक असते).

लहरी	वैशिष्ट्ये	प्रवास
P (प्राथमिक)	सर्वात वेगवान. सर्वात आधी पोहोचतात.	घनरूप, द्रवरूप, वायुरूप (तिन्हीतून जातात).
S (दुय्यम)	P पेक्षा कमी वेग.	फक्त घनरूपातून जातात (द्रवातून जात नाहीत).
L (भूपृष्ठ)	सर्वात कमी वेग, पण सर्वाधिक विनाशकारी.	फक्त पृष्ठभागावरून वाहतात.

            मोजमाप:
            
• रिश्टर स्केल (Richter Scale): भूकंपाची महत्ता (Magnitude/Energy) मोजते.
            
• मर्केली स्केल (Mercalli Scale): भूकंपाची तीव्रता (Intensity/Destruction) मोजते.

जमिनीखालून मॅग्मा, राख, वाफ बाहेर येण्याच्या प्रक्रियेला ज्वालामुखी म्हणतात.

मॅग्मा vs लाव्हा: जमिनीच्या खाली असताना 'मॅग्मा', बाहेर आल्यावर 'लाव्हा'.
प्रकार (कालावधीनुसार):
- जागृत (Active): वारंवार उद्रेक होतो (उदा. बॅरन बेट, भारत; माऊंट एटना, इटली).
- सुप्त (Dormant): कधीतरी उद्रेक होऊ शकतो (उदा. माउंट सुवियास).
- मृत (Extinct): भविष्यात उद्रेक होण्याची शक्यता नाही (उदा. किलीमांजारो).

            पॅसिफिकचे अग्नि-कंकण (Pacific Ring of Fire): पॅसिफिक महासागराभोवतीचा पट्टा जिथे जगातील सर्वाधिक (७५%) ज्वालामुखी आणि भूकंप होतात.
        

शिलावरण (Lithosphere)

पृथ्वीचे अंतरंग, खडक आणि हालचाली

Premium Resources