ParikshaNiti
शाश्वत विकास ध्येये (SDGs)
• SDGs आणि महाराष्ट्राची प्रगती 1/6/2026
शाश्वत विकास ध्येये (SDGs)
महाराष्ट्राच्या प्रगतीसह अभ्यास नोट्स
शाश्वत विकास म्हणजे: पर्यावरण, अर्थव्यवस्था आणि समाज यांचा समतोल साधून वर्तमान गरजा पूर्ण करणे, भविष्यातील पिढ्यांच्या गरजा धोक्यात न आणता. (ब्रुंटलँड अहवाल, १९८७)
संयुक्त राष्ट्रांच्या शाश्वत विकास ध्येये (SDGs):
२०१५ मध्ये UN ने २०३० अजेंडा स्वीकारला. १७ ध्येये, १६९ लक्ष्ये आणि २३२ निर्देशक.
१७ शाश्वत विकास ध्येये
१. गरीबीचे निर्मूलन
२. भूकमुक्ती
३. आरोग्य व कल्याण
४. दर्जेदार शिक्षण
५. लिंग समानता
६. स्वच्छ पाणी व स्वच्छता
७. परवडणारी व स्वच्छ ऊर्जा
८. चांगले काम व आर्थिक वाढ
९. उद्योग, नाविन्य व पायाभूत सुविधा
१०. असमानता कमी करणे
११. शाश्वत शहरे व समुदाय
१२. जबाबदार उत्पादन व उपभोग
१३. हवामान कृती
१४. जलजीवन
१५. भूजीवन
१६. शांतता, न्याय व मजबूत संस्था
१७. ध्येयांसाठी भागीदारी
भारताची प्रगती (NITI Aayog SDG India Index 2023-24)
भारताचा एकूण स्कोअर: ७१ (२०२०-२१ मध्ये ६६ होता). महत्त्वपूर्ण सुधारणा गरीबी निर्मूलन, आरोग्य, स्वच्छ पाणी, स्वच्छ ऊर्जा या ध्येयांमध्ये.
महाराष्ट्राची प्रगती
(संदर्भ: Maharashtra SDG Progress Report 2022-23)
१. गरीबीचे निर्मूलन (No Poverty)
- बहुआयामी गरीबी निर्देशांक: १४.८% (२०१५-१६) → ७.८% (२०१९-२१)
- घरगुती वीज जोडणी: १००% (२०१९-२१)
- महात्मा फुले जन आरोग्य योजना: ८०.३% कव्हरेज
- MGNREGA: ८४.६% रोजगार पुरवठा
२. भूकमुक्ती (Zero Hunger)
- अल्पवजन बालके: १०.३% → १.२%
- ठिगळेपणा (Stunting): ३४.४% → २४.६%
- राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा: १००% कव्हरेज
- शिवभोजन थाळी, जलयुक्त शिवार योजनांचा लाभ
३. आरोग्य व कल्याण (Good Health)
- मातृ मृत्यु दर: ५५ → ३३ (प्रति लाख जन्म)
- ५ वर्षांखालील बाल मृत्यु: २४ → १८
- संस्थात्मक प्रसूती: ९४.७%
- पूर्ण लसीकरण: १००%
४. दर्जेदार शिक्षण (Quality Education)
- प्राथमिक शाळा नोंदणी: ८८.९% → ९६.१%
- उच्च शिक्षण GER: २९.९% → ३२.५%
- शाळांमध्ये वीज, रॅम्प सुविधा: ९४%+
५. लिंग समानता (Gender Equality)
- महिला खासदार: १२.५% → १६.७%
- महिला विधानसभा सदस्य: ६.९% → ८.३%
- कौटुंबिक नियोजन वापर: ६४%
६. स्वच्छ पाणी व स्वच्छता (Clean Water & Sanitation)
- नळ जोडणी (ग्रामीण): ३५.९% → ६९.८%
- स्वच्छता: १००% ODF जिल्हे
- सांडपाणी प्रक्रिया: ५२.१%
७. स्वच्छ ऊर्जा (Affordable & Clean Energy)
- वीज जोडणी: ९७.४%
- नवीकरणीय ऊर्जा हिस्सा: २२.७% → २७.८%
- स्वच्छ इंधन: ५९.९% → ७९.७%
११. शाश्वत शहरे (Sustainable Cities)
- कचरा संकलन: १००% डोर-टू-डोर
- प्रक्रिया केलेला कचरा: ८५%
- PMAY अंतर्गत घरे: १,६०,३६५
टीप: ही माहिती Maharashtra SDG Progress Report 2022-23 वर आधारित आहे. नवीनतम अहवालासाठी mahasdb.maharashtra.gov.in पहा. MPSC/UPSC साठी SDGs वर चालू घडामोडी ट्रॅक करा.
अभ्यासासाठी शुभेच्छा! 📚
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup