राष्ट्रीय उत्पन्न: संकल्पना (GDP, GNP, NNP)

राष्ट्रीय उत्पन्न: संकल्पना (GDP, GNP, NNP)

एका आर्थिक वर्षात देशात उत्पादित झालेल्या सर्व वस्तू आणि सेवांचे पैशातील मूल्य म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्न होय. हे मोजण्यासाठी GDP, GNP, NDP आणि NNP या चार मुख्य संकल्पना वापरल्या जातात.

१. स्थूल देशांतर्गत उत्पादन (GDP - Gross Domestic Product)

देशाच्या भौगोलिक सीमेच्या आत (Within Domestic Territory) एका वर्षात उत्पादित झालेल्या सर्व अंतिम वस्तू आणि सेवांचे बाजारमूल्य म्हणजे GDP होय.

• महत्त्वाचा शब्द: 'देशांतर्गत' (Domestic) - म्हणजे फक्त भारताच्या सीमेतील उत्पादन.
• यात परकीय नागरिकांनी भारतात केलेले उत्पादन पकडले जाते.
• पण, भारतीयांनी परदेशात केलेले उत्पादन यात पकडले जात नाही.

२. स्थूल राष्ट्रीय उत्पादन (GNP - Gross National Product)

एका वर्षात देशाच्या नागरिकांनी (Citizens) जगभरात कुठेही (देशात किंवा परदेशात) उत्पादित केलेल्या वस्तू आणि सेवांचे मूल्य म्हणजे GNP होय.

• महत्त्वाचा शब्द: 'राष्ट्रीय' (National) - म्हणजे फक्त भारतीय नागरिकांचे उत्पादन.
• यात भारतीयांनी परदेशातून पाठवलेले उत्पन्न (Remittances) मिळवले जाते.
• परकीय नागरिकांनी भारतात कमावलेले उत्पन्न वजा केले जाते.

३. निव्वळ देशांतर्गत उत्पादन (NDP - Net Domestic Product)

कोणतेही उत्पादन करताना यंत्रसामग्रीची झीज होते, याला 'घसारा' (Depreciation) म्हणतात. जेव्हा आपण GDP मधून घसारा वजा करतो, तेव्हा आपल्याला NDP मिळते.

४. निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन (NNP - Net National Product)

जेव्हा आपण GNP मधून घसारा वजा करतो, तेव्हा आपल्याला NNP मिळते. हे देशाचे 'खरे राष्ट्रीय उत्पन्न' (Purest form of National Income) मानले जाते.

तुलनात्मक तक्ता (Summary Table)

महत्त्वाचे मुद्दे:

• दरडोई उत्पन्न (Per Capita Income): एकूण राष्ट्रीय उत्पन्नाला देशाच्या एकूण लोकसंख्येने भागले असता दरडोई उत्पन्न मिळते.
• बेस ईअर (Base Year): सध्या राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्यासाठी २०११-१२ हे आधारभूत वर्ष मानले जाते.
• मोजणारी संस्था: राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO - National Statistical Office).