भारतातील आर्थिक नियोजनाचा इतिहास

भारतातील आर्थिक नियोजनाचा इतिहास

भारतात पंचवार्षिक योजना सुरू होण्यापूर्वी (१९५१) स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळातच नियोजनाचे अनेक प्रयत्न झाले होते. याला नियोजनाची 'उत्क्रांती' असे म्हणतात.

१. विश्वेश्वरैया योजना (१९३४)

१९३४ ही भारताच्या नियोजनाची पहिली संकल्पना मानली जाते.

• जनक: सर एम. विश्वेश्वरैया (माजी दिवाण, म्हैसूर).
• पुस्तक: 'Planned Economy for India'.
• उद्दिष्ट: १० वर्षांत राष्ट्रीय उत्पन्न दुप्पट करणे आणि औद्योगिकीकरणावर भर देणे.
• यालाच 'भारताच्या नियोजनाची ब्ल्यूप्रिंट' मानले जाते.

२. फिक्की (FICCI) प्रस्ताव (१९३४)

१९३४ भारतीय भांडवलदारांची संघटना असलेल्या FICCI ने राष्ट्रीय नियोजन आयोगाची मागणी केली होती.

• अध्यक्ष: एन. आर. सरकार.
• यांनी मुक्त व्यापाराऐवजी संरक्षणात्मक धोरणाचा पुरस्कार केला.

३. राष्ट्रीय नियोजन समिती (National Planning Committee - १९३८)

१९३८ काँग्रेसच्या 'हरिपुरा' अधिवेशनात याची स्थापना झाली.

• अधिवेशन अध्यक्ष: सुभाषचंद्र बोस (यांच्या पुढाकाराने स्थापना).
• समितीचे अध्यक्ष: पंडित जवाहरलाल नेहरू.
• उद्दिष्ट: भारतातील गरिबी दूर करण्यासाठी औद्योगिकीकरण आवश्यक आहे, असा अहवाल या समितीने (१९४८ मध्ये) दिला.

४. बॉम्बे प्लॅन (Bombay Plan - १९४४)

१९४४ मुंबईतील ८ प्रमुख उद्योगपतींनी ही योजना मांडली. याचे अधिकृत नाव 'A Plan of Economic Development for India' असे होते.

• प्रमुख उद्योगपती: जे.आर.डी. टाटा, जी.डी. बिर्ला, पुरुषोत्तमदास ठाकूरदास, जॉन मथाई इ.
• वैशिष्ट्ये: १५ वर्षांत दरडोई उत्पन्न दुप्पट करणे.
• भांडवलदारांनी मांडलेली असूनही यात 'जमीन सुधारणा' आणि 'लघुउद्योगां'वर भर देण्यात आला होता.

५. गांधीवादी योजना (Gandhian Plan - १९४४)

१९४४ बॉम्बे प्लॅनला विरोध म्हणून ही योजना मांडण्यात आली.

• प्रणेते: श्रीमन नारायण अग्रवाल.
• भर: महात्मा गांधींच्या तत्त्वांवर आधारित - खेड्यांचा विकास, कृषी आणि कुटीर उद्योग (Cottage Industries).
• यात केंद्रीकरणाला विरोध करण्यात आला होता.

६. जनता योजना (People's Plan - १९४५)

१९४५ कामगार नेते आणि साम्यवादी विचारवंत यांनी ही योजना मांडली.

• प्रणेते: मानवेन्द्रनाथ रॉय (M.N. Roy).
• भर: कृषी आणि ग्राहक उपयोगी वस्तूंवर भर. ही योजना 'मार्क्सवादी' विचारांवर आधारित होती.

७. सर्वोदय योजना (Sarvodaya Plan - १९५०)

१९५० स्वातंत्र्यानंतर मांडलेली ही अत्यंत महत्त्वाची योजना आहे.

• प्रणेते: जयप्रकाश नारायण (J.P. Narayan).
• प्रेरणा: विनोबा भावे यांच्या सर्वोदय विचारातून.
• वैशिष्ट्ये: अहिंसक पद्धतीने शोषणमुक्त समाज निर्माण करणे, जमीन सुधारणा आणि लहान उद्योगांना प्रोत्साहन.
• पुढील काळातील पंचवार्षिक योजनांवर या योजनेचा मोठा प्रभाव पडला.