भारताच्या पंचवार्षिक योजना (१९५१-२०१७)

भारताच्या पंचवार्षिक योजना (१९५१-२०१७)

भारताने रशियाकडून (USSR) नियोजनाची प्रेरणा घेतली. १५ मार्च १९५० ला 'नियोजन आयोगाची' स्थापना झाली आणि १ एप्रिल १९५१ पासून पहिली योजना सुरू झाली.

थोडक्यात आढावा (Quick Revision Table)

नियोजनातील खंड (Plan Holidays) - महत्त्वाचे

योजनांमधील महत्त्वाचे टप्पे (Exam Highlights)

१. दुसरी योजना (१९५६-६१): भिलाई, राउरकेला आणि दुर्गापूर हे लोह-पोलाद प्रकल्प सुरू झाले.

२. तिसरी योजना (१९६१-६६): ही योजना सर्वात अयशस्वी ठरली. कारण: भारत-चीन युद्ध (१९६२), भारत-पाक युद्ध (१९६५) आणि भीषण दुष्काळ.

३. चौथी योजना (१९६९-७४): १४ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण (१९६९) आणि 'श्वेत क्रांती' (Operation Flood) याच काळात झाली.

४. पाचवी योजना (१९७४-७९): 'गरीबी हटाओ'ची घोषणा आणि २० कलमी कार्यक्रम (१९७५) सुरू झाला.

५. आठवी योजना (१९९२-९७): भारताच्या अर्थव्यवस्थेचा टर्निंग पॉईंट. १९९१ च्या LPG (उदारीकरण, खाजगीकरण, जागतिकीकरण) धोरणानंतरची ही पहिली योजना होती. ही सर्वात यशस्वी योजना मानली जाते.

६. अकरावी आणि बारावी योजना: या दोन्ही योजनांमध्ये 'समावेशक वाढ' (Inclusive Growth) या शब्दावर भर देण्यात आला. बारावी योजना ही शेवटची पंचवार्षिक योजना ठरली.

(टीप: २०१५ मध्ये नियोजन आयोग बरखास्त करून त्याजागी 'निती आयोग' स्थापन करण्यात आला, त्यामुळे २०१७ नंतर पंचवार्षिक योजना बंद झाल्या.)