ParikshaNiti
निती आयोग (NITI Aayog)
निती आयोग (रचना आणि कार्ये) 1/7/2026
निती आयोग (NITI Aayog)
National Institution for Transforming India (नॅशनल इन्स्टिट्यूशन फॉर ट्रान्सफॉर्मिंग इंडिया).
६५ वर्षे जुन्या नियोजन आयोगाची जागा घेण्यासाठी सरकारने निती आयोगाची स्थापना केली. याला भारत सरकारचा 'थिंक टँक' (Think Tank) असे म्हटले जाते.
- स्थापना: १ जानेवारी २०१५
- स्वरूप: असंवैधानिक (Non-Constitutional) आणि अवैधानिक (Non-Statutory). ही एक 'कार्यकारी' (Executive) संस्था आहे.
- मुख्यालय: नवी दिल्ली
निती आयोगाची रचना (Composition)
निती आयोगाची रचना लवचिक असते आणि केंद्र-राज्य सहकार्यावर आधारित असते.
- अध्यक्ष (Chairperson): पंतप्रधान (पदसिद्ध अध्यक्ष).
- उपाध्यक्ष (Vice-Chairperson): पंतप्रधानांमार्फत नियुक्ती (यांना कॅबिनेट मंत्र्याचा दर्जा असतो).
- मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO): पंतप्रधानांमार्फत नियुक्ती (भारत सरकारच्या सचिवालयातील सचिव दर्जाचा अधिकारी).
- नियामक परिषद (Governing Council): सर्व राज्यांचे मुख्यमंत्री आणि केंद्रशासित प्रदेशांचे नायब राज्यपाल (LG).
- पूर्णवेळ सदस्य: विविध क्षेत्रातील तज्ञ.
- विशेष निमंत्रित: पंतप्रधानांनी नामनिर्देशित केलेले तज्ञ.
निती आयोगाचे दोन प्रमुख स्तंभ (Hubs)
- टीम इंडिया हब (Team India Hub): राज्ये आणि केंद्र सरकार यांच्यात समन्वय साधण्याचे काम करते.
- ज्ञान आणि नवनिर्मिती हब (Knowledge and Innovation Hub): आयोगाची 'थिंक टँक' क्षमता वाढवणे आणि संशोधनाला चालना देणे.
निती आयोगाची उद्दिष्टे आणि कार्ये
- सहकारी संघवाद (Cooperative Federalism): राज्यांच्या सक्रिय सहभागासह राष्ट्रीय विकासाचे ध्येय गाठणे. राज्यांना 'Strong States make a Strong Nation' या तत्त्वावर बळकट करणे.
- खालून-वर दृष्टिकोन (Bottom-Up Approach): नियोजन हे दिल्लीतून न करता गावाकडून शहराकडे आणि राज्याकडून केंद्राकडे असावे.
- धोरण निर्मिती: दीर्घकालीन धोरणे आखणे (उदा. १५ वर्षांचे व्हिजन डॉक्युमेंट, ७ वर्षांची रणनिती, ३ वर्षांचा कृती आराखडा).
- देखरेख आणि मूल्यमापन: सरकारी योजनांच्या अंमलबजावणीवर लक्ष ठेवणे.
- नवनिर्मिती: 'अटल इनोव्हेशन मिशन' (AIM) द्वारे नवउद्योजकांना प्रोत्साहन देणे.
नियोजन आयोग vs. निती आयोग (महत्त्वाचा फरक)
| मुद्दा | नियोजन आयोग (Planning Commission) | निती आयोग (NITI Aayog) |
|---|---|---|
| दृष्टिकोन | वरून-खाली (Top-Down Approach) | खालून-वर (Bottom-Up Approach) |
| निधी वाटप | राज्यांना निधी वाटप करण्याचे अधिकार होते. | हा केवळ सल्लागार आहे. निधी वाटपाचे अधिकार नाहीत (ते अर्थ मंत्रालयाकडे आहेत). |
| राज्यांची भूमिका | राज्यांचा सहभाग कमी होता (फक्त NDC मध्ये). | राज्यांना धोरण निर्मितीत समान वाटा आहे (Cooperative Federalism). |
| स्वरूप | जुने नियम आणि आदेशांवर आधारित. | नवनिर्मिती आणि ज्ञानावर आधारित थिंक टँक. |
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup