शाश्वत विकास (Sustainable Development)

विकास साधताना पर्यावरणाचा ऱ्हास होऊ न देता, नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर अशा प्रकारे करणे की जेणेकरून भविष्यातील पिढ्यांच्या गरजा धोक्यात येणार नाहीत.

व्याख्या (ब्रंटलँड आयोग - १९८७):
"भविष्यातील पिढ्यांची स्वतःच्या गरजा पूर्ण करण्याची क्षमता धोक्यात न आणता, सध्याच्या पिढीच्या गरजा पूर्ण करणे म्हणजे शाश्वत विकास होय."

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी (महत्त्वाचे टप्पे)

१९७२: स्टॉकहोम परिषद (Stockholm Conference) - मानवी पर्यावरणावरील पहिली परिषद.
१९८३: संयुक्त राष्ट्रांनी 'जागतिक पर्यावरण आणि विकास आयोग' (WCED) स्थापन केला. याच्या अध्यक्षा ग्रो हार्लेम ब्रंटलँड होत्या.
१९८७: ब्रंटलँड आयोगाने 'Our Common Future' (आमचे सामायिक भविष्य) हा अहवाल सादर केला. यात सर्वप्रथम 'शाश्वत विकास' ही संज्ञा वापरली गेली.
१९९२: वसुंधरा परिषद (Earth Summit), रिओ द जानेरो. यात 'Agenda 21' स्वीकारण्यात आला.
२०१२: रिओ+२० परिषद. यात 'The Future We Want' हा मसुदा मांडला गेला, ज्यातून SDGs ची संकल्पना पुढे आली.

शाश्वत विकासाचे तीन स्तंभ (Three Pillars)

आर्थिक (Economic): शाश्वत आर्थिक वाढ.
सामाजिक (Social): सामाजिक समानता आणि समावेशकता.
पर्यावरण (Environmental): निसर्गाचे संरक्षण.

MDGs आणि SDGs मधील फरक

मुद्दा	MDGs (सहस्रक विकास ध्येये)	SDGs (शाश्वत विकास ध्येये)
कालावधी	२००० ते २०१५	२०१६ ते २०३०
ध्येये (Goals)	८ ध्येये	१७ ध्येये
लक्ष्ये (Targets)	१८ लक्ष्ये	१६९ लक्ष्ये
व्याप्ती	फक्त विकसनशील देशांसाठी होती.	जगातील सर्व देशांसाठी (विकसित + विकसनशील) लागू आहेत.

१७ शाश्वत विकास ध्येये (SDGs) - (२०१५-२०३०)

संयुक्त राष्ट्रांनी स्वीकारलेली ही १७ ध्येये 'अजेंडा २०३०' चा भाग आहेत.

१. दारिद्र्य नष्ट करणे (No Poverty)

२. भूक नष्ट करणे (Zero Hunger)

३. चांगले आरोग्य आणि कल्याण (Good Health)

४. गुणवत्तापूर्ण शिक्षण (Quality Education)

५. लैंगिक समानता (Gender Equality)

६. शुद्ध पाणी आणि स्वच्छता (Clean Water)

७. परवडणारी आणि स्वच्छ ऊर्जा (Clean Energy)

८. चांगले काम आणि आर्थिक वाढ (Decent Work)

९. उद्योग, नवनिर्मिती आणि पायाभूत सुविधा

१०. असमानता कमी करणे (Reduced Inequalities)

११. शाश्वत शहरे आणि समुदाय (Sustainable Cities)

१२. जबाबदार उपभोग आणि उत्पादन

१३. हवामान कृती (Climate Action)

१४. पाण्याखालील जीवन (Life Below Water)

१५. जमिनीवरील जीवन (Life on Land)

१६. शांतता आणि न्याय (Peace & Justice)

१७. ध्येयपूर्तीसाठी भागीदारी (Partnerships)

भारताची भूमिका

SDGs च्या अंमलबजावणीवर देखरेख ठेवण्याचे काम भारतात निती आयोग (NITI Aayog) करते. निती आयोग दरवर्षी 'SDG India Index' प्रसिद्ध करतो.

केरळ, तामिळनाडू आणि हिमाचल प्रदेश ही राज्ये या निर्देशांकात (Index) आघाडीवर असतात.
बिहार, झारखंड आणि आसाम ही राज्ये पिछाडीवर आहेत.