महत्त्वाच्या शासकीय योजना (Important Government Schemes)

महत्त्वाच्या शासकीय योजना (Important Government Schemes)

सरकारच्या कल्याणकारी योजनांवरून सामाजिक आणि आर्थिक विकासाचे ध्येय साध्य केले जाते. परीक्षेत मुख्यत्वे योजनेचे वर्ष आणि उद्देश विचारले जातात.

१. मनरेगा (MGNREGA) - रोजगार हमी योजना

कायदा: २००५ सुरुवात: २ फेब्रुवारी २००६

पूर्ण नाव: महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा (Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act).

• जनक: ही योजना महाराष्ट्राच्या 'रोजगार हमी योजने'वर (पागे योजना) आधारित आहे.
• उद्देश: ग्रामीण भागातील प्रत्येक कुटुंबाला एका आर्थिक वर्षात किमान १०० दिवस अकुशल (Unskilled) रोजगाराची हमी देणे.
• वैशिष्ट्ये:
  • काम मागितल्यापासून १५ दिवसांत काम मिळणे बंधनकारक आहे, अन्यथा 'बेरोजगारी भत्ता' द्यावा लागतो.
  • कामाचे ठिकाण घरापासून ५ किमी च्या आत असावे.
  • या योजनेत ३३% आरक्षण महिलांसाठी आहे.
  • योजनेचे 'सोशल ऑडिट' (Social Audit) करण्याचे अधिकार ग्रामसभेला आहेत.
• मंत्रालय: ग्रामीण विकास मंत्रालय.

२. प्रधानमंत्री कौशल्य विकास योजना (PMKVY)

सुरुवात: १५ जुलै २०१५ (जागतिक युवा कौशल्य दिन)

• घोषवाक्य: "कौशल्य भारत, कुशल भारत" (Skill India).
• उद्देश: भारतीय तरुणांना उद्योगांना लागणारे प्रशिक्षण (Industry-relevant skill training) देणे आणि त्यांना रोजगारक्षम बनवणे.
• वैशिष्ट्ये: प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यावर सरकारकडून प्रमाणपत्र आणि आर्थिक बक्षीस दिले जाते.
• मंत्रालय: कौशल्य विकास आणि उद्योजकता मंत्रालय (MSDE).

३. प्रधानमंत्री जन-धन योजना (PMJDY)

सुरुवात: २८ ऑगस्ट २०१४

• उद्देश: आर्थिक समावेशन (Financial Inclusion). प्रत्येक कुटुंबाचे निदान एक बँक खाते असावे.
• वैशिष्ट्ये: झिरो बॅलन्स खाते, RuPay डेबिट कार्ड, ₹१ लाखाचा अपघात विमा आणि ₹१०,००० पर्यंत ओव्हरड्राफ्ट (Overdraft) सुविधा.
• रेकॉर्ड: एका आठवड्यात सर्वाधिक बँक खाती उघडल्याबद्दल 'गिनीज बुक' मध्ये नोंद.

४. मेक इन इंडिया (Make in India)

सुरुवात: २५ सप्टेंबर २०१४

• उद्देश: भारताला जागतिक स्तरावर 'मॅन्युफॅक्चरिंग हब' (Manufacturing Hub) बनवणे.
• चिन्ह (Logo): यंत्रांच्या दात्यांपासून बनलेला 'चालणारा सिंह' (Lion).
• लक्ष्य: २५ प्रमुख क्षेत्रांवर भर देऊन GDP मध्ये उत्पादन क्षेत्राचा वाटा १६% वरून २५% करणे.

५. आयुष्मान भारत योजना (PM-JAY)

सुरुवात: २३ सप्टेंबर २०१८

• उद्देश: जगातील सर्वात मोठी सरकारी आरोग्य विमा योजना.
• लाभ: प्रत्येक गरीब कुटुंबाला वर्षाला ₹ ५ लाखांपर्यंत मोफत उपचार (Secondary & Tertiary care).
• यालाच 'मोदि केअर' असेही संबोधले जाते.

इतर महत्त्वाच्या योजना (Quick Table)