पैसा आणि पैशाचा पुरवठा (Money Supply)

व्याख्या: एका विशिष्ट वेळी देशातील जनतेकडे असलेल्या एकूण पैशाच्या साठ्याला 'पैशाचा पुरवठा' (Money Supply) म्हणतात. ही एक Stock Concept आहे.

RBI ची पैशाची मोजमापे (Measures of Money Supply)

१९७७ मध्ये RBI ने पैशाचा पुरवठा मोजण्यासाठी चार निकष (M1, M2, M3, M4) निश्चित केले. हे वर्गीकरण पैशाच्या 'तरलता' (Liquidity) किंवा 'रोखता' गुणधर्मावर आधारित आहे.

१. M0: रिझर्व्ह मनी / उच्च क्षमतेचा पैसा (Reserve Money)

यालाच 'High Powered Money' किंवा 'Base Money' म्हणतात. हा अर्थव्यवस्थेचा पाया आहे.

समावेश: चलनात असलेल्या नोटा आणि नाणी + बँकांचा RBI कडील साठा (Banker's deposits) + RBI कडील इतर ठेवी.

२. M1: संकुचित पैसा (Narrow Money)

हा सर्वात जास्त 'तरल' (Most Liquid) पैसा आहे, कारण तो कधीही वापरता येतो.

M1 = C + DD + OD

C (Currency): लोकांकडील चलनी नोटा आणि नाणी.
DD (Demand Deposits): बँकांमधील 'मागणी ठेवी' (बचत आणि चालू खाती), ज्या कधीही चेकने काढता येतात.
OD (Other Deposits): रिझर्व्ह बँकेकडील इतर ठेवी (उदा. परकीय बँकांचे पैसे).

३. M2: (M1 + पोस्टातील ठेवी)

हा M1 पेक्षा कमी तरल आहे.

M2 = M1 + पोस्ट ऑफिसमधील 'बचत' ठेवी

४. M3: विस्तृत पैसा (Broad Money) - सर्वात महत्त्वाचे

बँकिंग क्षेत्र आणि धोरण निर्मितीसाठी (Policy Making) M3 चा वापर सर्वाधिक केला जातो. याला 'एकूण चलन साठा' (Aggregate Monetary Resources) म्हणतात.

M3 = M1 + बँकांमधील 'मुदत ठेवी' (Time Deposits / Fixed Deposits)

(मुदत ठेवी या ठराविक कालावधीसाठी फिक्स असल्याने त्या M1 पेक्षा कमी तरल असतात.)

५. M4: (M3 + पोस्टातील एकूण ठेवी)

यात पोस्टातील सर्व प्रकारच्या ठेवींचा समावेश होतो (राष्ट्रीय बचत प्रमाणपत्रे - NSC वगळून). हा सर्वात कमी तरल पैसा आहे.

M4 = M3 + पोस्ट ऑफिसमधील 'एकूण' ठेवी

तरलता (Liquidity) म्हणजे काय?
पैशाचे वस्तूमध्ये किंवा सेवेमध्ये किती लवकर रूपांतर करता येते, तो वेग म्हणजे तरलता.
तरलतेचा क्रम: M1 > M2 > M3 > M4
(M1 सर्वात जास्त रोख आहे, तर M4 सर्वात कमी रोख आहे).

तुलनात्मक तक्ता (Summary Table)

मोजमाप	नाव	सूत्र (Formula)	वैशिष्ट्य
M1	Narrow Money	C + DD + OD	सर्वाधिक तरलता (Highest Liquidity)
M2	-	M1 + पोस्टातील बचत	-
M3	Broad Money	M1 + मुदत ठेवी (FD)	सर्वाधिक वापरले जाणारे मोजमाप
M4	-	M3 + पोस्टातील एकूण ठेवी	सर्वात कमी तरलता

पैशाच्या पुरवठ्यावर परिणाम करणारे घटक

CRR आणि SLR: जर RBI ने CRR वाढवला, तर बँकांकडील कर्ज देण्याची क्षमता कमी होते आणि पैशाचा पुरवठा कमी होतो.
Repo Rate: रेपो रेट वाढवला तर कर्जे महाग होतात आणि बाजारातील पैशाचा पुरवठा कमी होतो.