ParikshaNiti
महागाई (Inflation)
महागाई (Inflation) - WPI, CPI 1/7/2026
महागाई (Inflation)
WPI आणि CPI निर्देशांक
महागाई म्हणजे काय?
जेव्हा वस्तू आणि सेवांच्या किंमती सतत वाढत असतात आणि पैशाची खरेदी शक्ती (Purchasing Power) कमी होते.
सोपी व्याख्या: "खूप सारा पैसा, थोड्या वस्तूंसाठी पाठलाग करतो." (Too much money chasing too few goods).
महागाईचे प्रकार (दरानुसार):
- रांगणारी (Creeping): २-३% (चांगली असते)
- चालणारी (Walking): ३-१०% (लक्ष देणे गरजेचे)
- पळणारी (Running): १०-२०% (धोकादायक)
- बेसुमार (Hyperinflation): २०% पेक्षा जास्त (अर्थव्यवस्था कोसळते)
१. WPI (घाऊक किंमत निर्देशांक) Wholesale
वस्तू जेव्हा घाऊक बाजारात (पहिल्या टप्प्यावर) विकल्या जातात, तेव्हा त्यांच्या किंमतीतील बदल मोजण्यासाठी WPI वापरतात.
प्रसिद्ध करणारी संस्था
आर्थिक सल्लागार कार्यालय (OEA)
(वाणिज्य मंत्रालय)
आधारभूत वर्ष (Base Year)
२०११-१२
- बास्केट: यात फक्त वस्तूंचा (Goods) समावेश होतो. (सेवांचा नाही).
- एकूण वस्तू: ६९७
- सर्वाधिक भार (Weight): उत्पादित वस्तू (Manufacturing Products) - ६४.२३%
महत्त्वाचे: WPI मध्ये 'सेवा' (Services) पकडल्या जात नाहीत.
२. CPI (ग्राहक किंमत निर्देशांक) Consumer
सर्वसामान्य ग्राहक (तुम्ही आणि आम्ही) बाजारातून ज्या किंमतीला वस्तू विकत घेतो (किरकोळ बाजार), त्यातील बदल म्हणजे CPI.
प्रसिद्ध करणारी संस्था
NSO (National Statistical Office)
आधारभूत वर्ष (Base Year)
२०१२
- बास्केट: यात वस्तू आणि सेवा (Goods + Services) दोन्हीचा समावेश होतो.
- प्रकार: १. ग्रामीण, २. शहरी, ३. संयुक्त (Combined).
- सर्वाधिक भार: अन्न आणि पेये (Food & Beverages) - ४५.८६%
महत्त्वाचे: एप्रिल २०१४ पासून RBI ने महागाई मोजण्यासाठी आणि धोरण ठरवण्यासाठी CPI (Combined) चा वापर सुरू केला आहे. (उर्जित पटेल समितीच्या शिफारशीनुसार).
WPI आणि CPI तुलना (Tabil)
| मुद्दा | WPI | CPI |
|---|---|---|
| कोणासाठी? | व्यापारी/घाऊक | सामान्य ग्राहक |
| सेवा (Services) | नाही (Only Goods) ❌ | आहेत (Goods + Services) ✅ |
| भार (Weightage) | उत्पादित वस्तू | अन्नपदार्थ (Food) |
| RBI वापरते? | पूर्वी वापरत होते ❌ | आता वापरते ✅ |
हेडलाईन आणि कोअर महागाई
- हेडलाईन महागाई (Headline Inflation): यात सर्व वस्तूंच्या (अन्न आणि इंधनासह) किंमतीतील बदल मोजले जातात. (CPI Combined).
- कोअर महागाई (Core Inflation): हेडलाईन महागाईमधून जेव्हा आपण 'अन्न आणि इंधन' (Food & Fuel) वगळतो, तेव्हा कोअर महागाई मिळते.
कारण: अन्न आणि इंधनाच्या किंमती खूप अस्थिर (Volatile) असतात, त्या वगळल्यास महागाईचा खरा कल (Trend) समजतो.
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup