अर्थसंकल्प (Budget)

अर्थसंकल्प: मूलभूत माहिती

सरकारच्या आगामी वर्षातील अंदाजित जमा आणि खर्चाचे पत्रक म्हणजे अर्थसंकल्प होय.

• कलम (Article): ११२ (राज्यघटनेत 'बजेट' शब्दाऐवजी 'वार्षिक वित्तीय विवरणपत्र' असा शब्द आहे).
• आर्थिक वर्ष: १ एप्रिल ते ३१ मार्च.
• नोडल एजन्सी: आर्थिक व्यवहार विभाग (वित्त मंत्रालय).

अर्थसंकल्पाची रचना (Structure)

बजेटचे मुख्य दोन भाग पडतात:

१. महसुली अर्थसंकल्प (Revenue)	२. भांडवली अर्थसंकल्प (Capital)
दैनंदिन खर्च व उत्पन्न. यातून सरकारची मालमत्ता निर्माण होत नाही किंवा देणी कमी होत नाहीत. उदा. कर उत्पन्न, पगार, पेन्शन, अनुदाने.	दीर्घकालीन खर्च व उत्पन्न. यातून मालमत्ता निर्माण होते किंवा देणी कमी होतात. उदा. रस्ते बांधणे, कर्ज घेणे, कर्ज फेडणे.

अर्थसंकल्पाचे प्रकार

1. शिल्लकी अर्थसंकल्प (Surplus): उत्पन्न > खर्च (महागाई कमी करण्यासाठी उपयुक्त).
2. समतोल अर्थसंकल्प (Balanced): उत्पन्न = खर्च.
3. तुटीचा अर्थसंकल्प (Deficit): उत्पन्न < खर्च (भारत या प्रकारचा वापर करतो, कारण विकसनशील देशात विकासासाठी जास्त खर्च करावा लागतो).

महत्त्वाच्या तुटीच्या संकल्पना Very IMP

जेव्हा सरकारचे उत्पन्न कमी आणि खर्च जास्त होतो, तेव्हा तूट निर्माण होते.

१. महसुली तूट (Revenue Deficit)

सरकारचा दैनंदिन खर्च (पगार, व्याज) भागवण्यासाठी जेव्हा महसुली उत्पन्न कमी पडते.

(हे वाईट असते, कारण याचा अर्थ सरकार स्वतःचा पगार देण्यासाठी कर्ज घेत आहे.)

---

२. राजकोषीय तूट (Fiscal Deficit)

सरकारला एकूण खर्चासाठी बाजारातून किती कर्ज घ्यावे लागेल, हे राजकोषीय तूट दर्शवते.

---

३. प्राथमिक तूट (Primary Deficit)

राजकोषीय तुटीमधून जेव्हा आपण 'मागील कर्जावरील व्याज' वजा करतो.

(हे चालू वर्षातील सरकारची खरी आर्थिक शिस्त दर्शवते).

FRBM कायदा, २००३

Fiscal Responsibility and Budget Management Act.

• उद्देश: सरकारला आर्थिक शिस्त लावणे आणि तूट कमी करणे.
• लक्ष्य (Target): राजकोषीय तूट GDP च्या ३% पर्यंत खाली आणणे.
• (कोविड आणि इतर कारणांमुळे हे लक्ष्य वारंवार पुढे ढकलण्यात आले आहे).