व्यवहार तोल (BoP) आणि व्यापार तोल (BoT)

एका वर्षात देशाने केलेल्या दृश्य वस्तूंच्या (Visible Goods) आयात आणि निर्यातीमधील फरक म्हणजे व्यापार तोल होय.

BoT = वस्तूंची निर्यात - वस्तूंची आयात

दोन स्थिती:
अनुकूल (Surplus) निर्यात > आयात
प्रतिकूल (Deficit) निर्यात < आयात

(भारताचा व्यापार तोल स्वातंत्र्यापासून बहुतेक वेळा प्रतिकूल (तुटीचा) राहिला आहे).

एका देशातील रहिवासी आणि उर्वरित जग (Rest of the World) यांच्यात एका वर्षात झालेल्या सर्व आर्थिक व्यवहारांचा पद्धतशीर हिशेब म्हणजे व्यवहार तोल.

BoT ही संकुचित संकल्पना आहे, तर BoP ही व्यापक संकल्पना आहे. BoT हा BoP चाच एक भाग आहे.

व्यवहार तोल मुख्यत्वे दोन खात्यांमध्ये विभागला जातो:

A. चालू खाते (Current Account)

यात अशा व्यवहारांचा समावेश होतो, ज्यांमुळे मालमत्ता किंवा दायित्व (Assets/Liabilities) निर्माण होत नाहीत.

दृश्य व्यापार: वस्तूंची आयात-निर्यात (BoT).
अदृश्य व्यापार (Services): सॉफ्टवेअर, बँकिंग, पर्यटन, शिक्षण.
एकतर्फी हस्तांतरणे (Transfers): परदेशातील भारतीयांनी पाठवलेले पैसे (Remittances), देणग्या, भेटी.

B. भांडवली खाते (Capital Account)

यात अशा व्यवहारांचा समावेश होतो, ज्यामुळे देशाची मालमत्ता किंवा कर्ज बदलते.

मुद्दा	BoT (व्यापार तोल)	BoP (व्यवहार तोल)
व्याप्ती	संकुचित (Narrow)	व्यापक (Broad)
समावेश	फक्त वस्तू (Goods Only)	वस्तू + सेवा + भांडवल
तूट/शेष	तूट किंवा शेष असू शकते.	हिशेबाच्या दृष्टीने नेहमी संतुलित (Balanced) असतो.

CAD (चालू खात्यावरील तूट): जेव्हा चालू खात्यावर जमा रक्कमेपेक्षा खर्च जास्त असतो. (भारतात आपण तेल आणि सोने आयात करतो, त्यामुळे CAD नेहमी असतो).
परकीय चलन साठा (Forex Reserves): BoP मधील तूट भरून काढण्यासाठी RBI कडील हा साठा वापरला जातो. यात सोने, डॉलर्स आणि SDRs असतात.

परकीय व्यापार