ParikshaNiti
परकीय गुंतवणूक
परकीय गुंतवणूक (FDI, FII) 1/9/2026
परकीय गुंतवणूक
FDI आणि FPI/FII संकल्पना
१. एफडीआय (FDI) Direct
Foreign Direct Investment (परकीय थेट गुंतवणूक):
जेव्हा एखादी परदेशी कंपनी किंवा व्यक्ती दुसऱ्या देशात उत्पादन, कारखाना किंवा व्यवसायात थेट भांडवल गुंतवते आणि त्या व्यवसायावर नियंत्रण मिळवते.
- स्वरूप: दीर्घकालीन (Long Term).
- फायदा: यामुळे देशात नवीन तंत्रज्ञान येते, रोजगार निर्मिती होते आणि पायाभूत सुविधांचा विकास होतो.
- उदा: ॲपल (Apple) ने भारतात आयफोन बनवण्यासाठी फॅक्टरी टाकणे किंवा वॉलमार्टने फ्लिपकार्ट विकत घेणे.
व्याख्या (अरविंद मायाराम समिती): जर परकीय गुंतवणूक एखाद्या कंपनीच्या एकूण भांडवलाच्या १०% किंवा त्यापेक्षा जास्त असेल, तर तिला FDI मानले जाते.
२. एफपीआय (FPI) / एफआयआय (FII) Portfolio
Foreign Portfolio Investment (परकीय पोर्टफोलिओ गुंतवणूक):
जेव्हा परदेशी गुंतवणूकदार भारतीय कंपन्यांचे फक्त शेअर्स (Shares) किंवा बाँड्स (Bonds) खरेदी करतात, पण कंपनीच्या व्यवस्थापनात त्यांचा सहभाग नसतो.
- स्वरूप: अल्पकालीन (Short Term).
- धोका: याला 'हॉट मनी' (Hot Money) म्हणतात. कारण बाजारात थोडी जरी मंदी आली, तरी हे गुंतवणूकदार लगेच पैसे काढून पळून जातात.
- उदा: अमेरिकेतील एखाद्या व्यक्तीने रिलायन्सचे शेअर्स घेणे.
जर गुंतवणूक १०% पेक्षा कमी असेल, तर तिला FPI मानले जाते.
FDI आणि FPI मधील फरक
| मुद्दा | FDI (थेट गुंतवणूक) | FPI (पोर्टफोलिओ) |
|---|---|---|
| उद्देश | दीर्घकालीन हित आणि मालकी हक्क. | फक्त नफा (Profit) मिळवणे. |
| स्थिरता | जास्त स्थिर असते (पळून जात नाही). | अस्थिर (Volatile) असते. |
| नियंत्रण | कंपनीच्या व्यवस्थापनात सहभाग असतो. | सहभाग नसतो. |
| परिणाम | रोजगार आणि GDP वाढतो. | शेअर बाजाराची तरलता वाढते. |
गुंतवणुकीचे मार्ग (Entry Routes)
भारतात FDI येण्याचे दोन प्रमुख मार्ग आहेत:
१. स्वयंचलित मार्ग (Automatic Route) ✅
यात सरकारची किंवा RBI ची पूर्वपरवानगी घेण्याची गरज नसते. बहुतेक क्षेत्रांत (उदा. ऑटोमोबाईल, आयटी) १००% FDI ला या मार्गाने परवानगी आहे.
यात सरकारची किंवा RBI ची पूर्वपरवानगी घेण्याची गरज नसते. बहुतेक क्षेत्रांत (उदा. ऑटोमोबाईल, आयटी) १००% FDI ला या मार्गाने परवानगी आहे.
२. सरकारी मार्ग (Government Route) ⚠️
यात संबंधित मंत्रालय किंवा सरकारची परवानगी घेणे बंधनकारक असते. (उदा. संरक्षण क्षेत्र, बँकिंग, मीडिया इ. मधील ठराविक मर्यादेपलीकडे).
यात संबंधित मंत्रालय किंवा सरकारची परवानगी घेणे बंधनकारक असते. (उदा. संरक्षण क्षेत्र, बँकिंग, मीडिया इ. मधील ठराविक मर्यादेपलीकडे).
FDI ला बंदी असलेली क्षेत्रे (Prohibited)
खालील क्षेत्रांत परकीय गुंतवणुकीला अजिबात परवानगी नाही:
- लॉटरी व्यवसाय आणि जुगार (Gambling).
- चिट फंड आणि निधी कंपन्या.
- अणुऊर्जा (Atomic Energy).
- रेल्वे ऑपरेशन्स (प्रवासी वाहतूक - खाजगी वगळता).
- रिअल इस्टेट (फार्म हाऊस बांधणे इ. - टाउनशिप डेव्हलपमेंटला परवानगी आहे).
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup