आंतरराष्ट्रीय संस्था

आंतरराष्ट्रीय संस्था (IMF, WB, WTO)

ब्रेटन वुड्स जुळी (Bretton Woods Twins)

१९४४ मध्ये अमेरिकेतील 'ब्रेटन वुड्स' येथे झालेल्या परिषदेतून दोन संस्थांचा जन्म झाला, म्हणून त्यांना 'जुळ्या बहिणी' (Twins) म्हणतात:

IMF (आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी)
IBRD (जागतिक बँक)

लक्षात ठेवा: WTO ही ब्रेटन वुड्स संस्था नाही. तिची स्थापना खूप उशिरा (१९९५) झाली आहे.

१. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF)

स्थापना: २७ डिसें १९४५ मुख्यालय: वॉशिंग्टन डी.सी.

मुख्य उद्देश: सदस्य देशांच्या 'व्यवहार तोल' (BoP) मधील तूट भरून काढण्यासाठी अल्पकालीन (Short Term) कर्ज देणे.

            SDR (Special Drawing Rights):

            हे IMF चे चलन आहे. यालाच 'पेपर गोल्ड' (Paper Gold) असे म्हणतात. हे ५ चलनांची बास्केट आहे: डॉलर, युरो, युआन (चीन), येन (जपान) आणि पाउंड.

महत्त्वाचे अहवाल (Reports):

जागतिक आर्थिक दृष्टीक्षेप (World Economic Outlook).
जागतिक वित्तीय स्थिरता अहवाल (Global Financial Stability Report).

२. जागतिक बँक (World Bank Group)

स्थापना: १९४४ (कामकाज १९४६) मुख्यालय: वॉशिंग्टन डी.सी.

मुख्य उद्देश: गरिबी निर्मूलन आणि विकासासाठी दीर्घकालीन (Long Term) कर्ज देणे.

जागतिक बँक समूहाच्या ५ संस्था (Five Arms):

संस्था	कार्य/वैशिष्ट्य
१. IBRD	हीच मुख्य 'जागतिक बँक' आहे. मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांना कर्ज देते.
२. IDA	सॉफ्ट लोन विंडो (Soft Loan Window): गरीब देशांना शून्य किंवा नगण्य व्याजावर कर्ज देते.
३. IFC	खाजगी क्षेत्राला (Private Companies) कर्ज देते.
४. MIGA	गुंतवणुकीसाठी हमी (Guarantee) देते.
५. ICSID	गुंतवणूक विवादांचे निवारण करते. (भारत याचा सदस्य नाही).

महत्त्वाचे अहवाल:

जागतिक विकास अहवाल (World Development Report).
ग्लोबल इकॉनॉमिक प्रॉस्पेक्ट्स (Global Economic Prospects).
(पूर्वी 'ईझ ऑफ डुईंग बिझनेस' हा अहवाल प्रसिद्ध करायची, जो आता बंद झाला आहे).

IMF आणि World Bank मधील फरक

विद्यार्थी यामध्ये नेहमी कन्फ्युज होतात:

IMF: 'आर्थिक स्थैर्य' सांभाळते. (BoP Crisis, Inflation). फायर ब्रिगेडसारखे काम करते.
World Bank: 'आर्थिक विकास' करते. (रस्ते, धरणे, शाळा बांधण्यासाठी कर्ज).

३. जागतिक व्यापार संघटना (WTO)

स्थापना: १ जाने १९९५ मुख्यालय: जिनिव्हा (स्वित्झर्लंड)

ही एकमेव जागतिक संघटना आहे जी देशांमधील व्यापाराचे नियम बनवते. ही GATT (General Agreement on Tariffs and Trade - 1948) ची उत्तराधिकारी आहे.

            स्थापना करार: माराकेश करार (Marrakesh Agreement, 1994).

            डंकेल प्रस्ताव (Dunkel Draft): WTO च्या स्थापनेपूर्वी आर्थर डंकेल यांनी मसुदा मांडला होता.

महत्त्वाचे तत्त्व (Principles):

MFN (Most Favoured Nation): एका देशाला दिलेली सवलत इतर सर्व सदस्य देशांना द्यावी लागते (अपवाद आहेत).
नॅशनल ट्रीटमेंट: परदेशी वस्तूंना देशी वस्तूंइतकीच वागणूक देणे (भेदभाव न करणे).

शेती सबसिडीचे प्रकार (WTO Boxes):

ग्रीन बॉक्स (Green Box)	संशोधन, रोग नियंत्रण यावर दिलेली सबसिडी. यावर बंदी नाही.
अंबर बॉक्स (Amber Box)	उत्पादन वाढवण्यासाठी दिलेली सबसिडी (उदा. MSP, वीज, खते). यावर मर्यादा आहेत (५% विकसित, १०% विकसनशील).
ब्लू बॉक्स (Blue Box)	उत्पादन मर्यादित ठेवण्यासाठी दिलेली सबसिडी.

ट्रिप्स (TRIPS) करार:

बौद्धिक संपदा अधिकारांचे (Intellectual Property Rights) संरक्षण करणे. (उदा. पेटंट, जीआय टॅग, कॉपीराईट).