विज्ञान व तंत्रज्ञान (Science and Technology)

विज्ञान व तंत्रज्ञान (Science and Technology)

विषय: अंतराळ संशोधन (Space Research)

लक्ष्य: MPSC / UPSC / इतर स्पर्धा परीक्षांसाठी उपयुक्त. भाषा सोपी, संकल्पना स्पष्ट.

१. भारतातील अंतराळ संशोधनाची सुरुवात

• भारतामध्ये अंतराळ कार्यक्रमाची सुरुवात 1960च्या दशकात झाली.
• 1962: INCOSPAR (Indian National Committee for Space Research) ची स्थापना.
• 1972: ISRO (Indian Space Research Organisation) ची स्थापना.
• मुख्य उद्देश: विकासात्मक, शांततापूर्ण व सामाजिक उपयोजनासाठी अंतराळ तंत्रज्ञानाचा वापर.

२. ISRO ची महत्वाची केंद्रे

• ISRO HQ: बेंगळुरू
• SDSC (श्रीहरिकोटा): प्रक्षेपण केंद्र (Launch Centre)
• VSSC (तिरुवनंतपुरम): रॉकेट संशोधन व विकास
• URSC (बेंगळुरू): उपग्रह उत्पादन
• ISTRAC: मिशन नियंत्रण व ट्रॅकिंग

३. प्रक्षेपक प्रणाली (Launch Vehicles)

भारताने विविध पिढ्यांचे प्रक्षेपक विकसित केले:

• SLV-3: पहिला प्रायोगिक प्रक्षेपक (1980)
• ASLV: सुधारित प्रक्षेपक
• PSLV (Polar Satellite Launch Vehicle): सर्वात यशस्वी
• GSLV: भूस्थिर उपग्रहांसाठी
• LVM3 / GSLV Mk-III: जड प्रक्षेपक (मानवी मिशनसाठी सुसंगत)

प्रश्न विचारला जातो: भारताचा सर्वात यशस्वी व विश्वासार्ह प्रक्षेपक — PSLV

४. उपग्रहांचे प्रकार

• संचार उपग्रह: INSAT / GSAT
• भौगोलिक निरीक्षण उपग्रह: Cartosat, Resourcesat
• नौकानयन उपग्रह: IRNSS / NavIC
• हवामान उपग्रह: Kalpana, INSAT-3D
• वैज्ञानिक उपग्रह: Astrosat, Aditya

नौकानयन प्रणाली NavIC: भारतीय GPS प्रणाली, भारत + 1500 किमी कार्यक्षेत्र

५. महत्वाचे भारतीय अंतराळ मोहिमा

• Chandrayaan-1 (2008): चंद्रावर पाणी-अणूंचा पुरावा
• Mars Orbiter Mission (Mangalyaan - 2013): भारत पहिला देश जो पहिल्याच प्रयत्नात मंगळावर पोहोचला
• Chandrayaan-2 (2019): ऑर्बिटर कार्यरत; विक्रम लँडर यशस्वी लँडिंग नाही
• Chandrayaan-3 (2023): भारत चंद्र दक्षिण ध्रुवावर सॉफ्ट-लँड करणारा पहिला देश
• Aditya-L1 (2023): सूर्य निरीक्षणासाठी मिशन
• NISAR (NASA-ISRO, 2024-25): पृथ्वी निरीक्षण मिशन
• Gaganyaan (मानवी मोहिम): भारतीय अंतराळवीरांचा पहिला प्रक्षेपण कार्यक्रम

६. चालू घडामोडी (Current Affairs)

(A) Chandrayaan-3 अपडेट:

• भारताचा ऐतिहासिक चंद्र विजय (2023)
• लँडर: विक्रम | रोव्हर: प्रज्ञान
• विषय: चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवीय प्रदेशाचा अभ्यास

(B) Aditya-L1 (सूर्य निरीक्षण):

• लक्ष्य क्षेत्र: L1 Lagrange बिंदू
• उद्देश: कोरोना, सूर्य वारे, चुंबकीय क्षेत्र अभ्यास

(C) NavIC सुधारणा:

• मोबाईल सिस्टमसाठी NavIC समर्थन वाढवणे
• चिपसेट कंपन्यांशी करार

(D) Gaganyaan प्रगती:

• क्रू मॉड्यूलची चाचणी
• मानवी सुरक्षितता प्रणालीची पडताळणी

७. भारताचे जागतिक अंतराळ बाजारातील स्थान

• भारतीय PSLV चे विदेशी उपग्रह प्रक्षेपण वाढले
• खर्च कमी व उच्च यश दर
• Space Economy: भारताचा हिस्सा वाढतोय
• खाजगी अंतराळ क्षेत्र खुले (2020 नंतर)

८. Private + Government भागीदारी

• IN-SPACe: नियामक संस्था
• NSIL: व्यावसायिक प्रक्षेपण
• स्टार्टअप्स: Skyroot, Agnikul, Pixxel

९. परीक्षेसाठी महत्वाचे प्रश्न (Q/A)

1. भारताचा पहिला उपग्रह: आर्यभट्ट (1975)
2. ISROची स्थापना: 1972
3. NavIC म्हणजे: भारतीय नौकानयन प्रणाली
4. मंगलयान यश वर्ष: 2013
5. चांद्रयान-3 लँडिंग स्थान: दक्षिण ध्रुव जवळ

१०. संभाव्य MCQs (Practice)

(UPSC/MPSC स्वरूप)

1. भारतीय GPS प्रणाली कोणती? (A) GLONASS (B) NavIC (C) Galileo (D) GPS
2. भारताची सूर्य निरीक्षण मोहिम: (A) Astrosat (B) Aditya-L1 (C) GSAT (D) Kalpana
3. PSLV चे वैशिष्ट्य: (A) भारी प्रक्षेपक (B) हलका उपग्रह (C) ध्रुवीय कक्षा (D) मानव मिशन

११. निष्कर्ष

ISRO ने भारताला अंतराळ शक्ती बनवण्यात मोठी भूमिका बजावली आहे. परीक्षेत या विषयातून static + current affairs या दोन्ही प्रकारचे प्रश्न विचारले जातात.