संरक्षण तंत्रज्ञान (Defense Technology)

विज्ञान व तंत्रज्ञान (Science and Technology)

विषय: संरक्षण तंत्रज्ञान (Defense Technology)

लक्ष्य: MPSC / UPSC / स्पर्धा परीक्षांसाठी उपयुक्त चालू घडामोडी + मूलभूत माहिती.

१. भारतातील संरक्षण तंत्रज्ञानाची पार्श्वभूमी

• भारतामध्ये संरक्षण संशोधन व उत्पादनासाठी मुख्य संस्था: DRDO (Defence Research and Development Organisation)
• स्थापना: 1958
• मुख्य उद्देश: स्वदेशी शस्त्रास्त्रे, क्षेपणास्त्र प्रणाली, रडार, इलेक्ट्रॉनिक युद्ध प्रणाली, ड्रोन, मानवरहित प्रणाली व संचार तंत्रे विकसित करणे.
• राष्ट्रीय सुरक्षा व धोरणात्मक स्वावलंबनासाठी संरक्षण तंत्रज्ञानाची भूमिका वाढत आहे.

२. भारतीय क्षेपणास्त्र प्रणाली (Missile Systems)

DRDO ने विविध क्षेपणास्त्रे विकसित केली आहेत. प्रकारानुसार वर्गीकरण:

• Ballistic Missiles (टप्प्याटप्प्याने उड्डाण करणारी): दीर्घ पल्ल्याचे, उच्च वेग
• Cruise Missiles (पृष्ठभागानुसार मार्गक्रमण करणारी): रडार चुकवण्याची क्षमता
• Surface to Surface / Air to Air / Surface to Air / Anti-Ship / Anti-Tank इत्यादी

मुख्य स्वदेशी क्षेपणास्त्रे:

• Agni Series: Ballistic Missiles (Agni-I ते Agni-V) – दीर्घ पल्ला व आण्विक क्षमता
• Prithvi Series: Short Range Ballistic Missile
• BrahMos: Supersonic Cruise Missile (भारत-रशिया संयुक्त विकास)
• Nirbhay: Sub-sonic Cruise Missile
• Akash: Surface to Air Missile (SAM)
• QRSAM: Quick Reaction Surface to Air Missile
• Helina / Dhruvastra: Anti-Tank Guided Missile (ATGM)
• Astra: Air-to-Air Missile
• Barak-8: Surface-to-Air (भारत-इस्रायल संयुक्त प्रकल्प)

BrahMos माहिती: वेग: Mach 2.8 ते 3; सागरी, जमिनी व हवाई प्लॅटफॉर्मवर प्रक्षेपण शक्य.

३. नवीन क्षेपणास्त्र संशोधन दिशा

• Hypersonic Missiles: Mach 5 पेक्षा जास्त वेग (भारत Hypersonic Technology Demonstrator Vehicle चे परीक्षण)
• Multiple Independently Targetable Reentry Vehicle (MIRV): एकाच क्षेपणास्त्रातून अनेक लक्ष्य
• Stealth Guidance: रडार चुकविण्याची तंत्रज्ञान
• Network Centric Warfare: सर्व शस्त्रास्त्रे डिजिटलरित्या जोडणी

४. भारतीय ड्रोन तंत्रज्ञान (Unmanned Systems)

ड्रोन तंत्रज्ञान आधुनिक युद्ध, निरीक्षण, सर्व्हेलन्स, आपत्ती व्यवस्थापन व कृषीमध्ये वापरात.

ड्रोनचे प्रकार:

• UAV (Unmanned Aerial Vehicle)
• UCAV (Unmanned Combat Aerial Vehicle)
• MALE (Medium Altitude Long Endurance)
• HALE (High Altitude Long Endurance)
• Swarm Drones

भारतातील प्रमुख ड्रोन प्रणाली:

• Rustom / TAPAS: स्वदेशी MALE ड्रोन
• Ghatak UCAV: Combat Drone (Stealth)
• NETRA: निरीक्षण ड्रोन (DRDO + IdeaForge)
• Heron / Heron TP: इस्रायली MALE ड्रोन भारतीय वापरात
• Drone Swarm: एकत्रित ड्रोन हल्ला/विघटन क्षमता

५. ड्रोनचे लष्करी उपयोग

• सीमा निरीक्षण
• गुप्त माहिती संकलन (Surveillance + Reconnaissance)
• लक्ष्य निर्धारण (Target Acquisition)
• अचूक हल्ले (Precision Strikes)
• शस्त्र वाहतूक
• आपत्ती व्यवस्थापन व बचावकार्य

६. चालू घडामोडी व सुधारणा (Current Affairs Context)

(A) ड्रोन स्वदेशीकरण:

• भारतामध्ये ड्रोन उत्पादनासाठी PLI योजना
• Startup इकोसिस्टीममध्ये IdeaForge, NewSpace, Garuda Aerospace सारखी कंपन्या
• Import Restriction: अनेक श्रेणीचे ड्रोन आयात बंद करून स्वदेशी उत्पादनाला प्रोत्साहन

(B) क्षेपणास्त्र चाचण्या:

• BrahMos च्या हवाई प्लॅटफॉर्ममधून चाचण्या
• Agni-V MIRV क्षमता चाचणी
• QRSAM / Akash-NG चाचण्यांचे यश

(C) भू-राजकीय परिस्थिती:

• सीमा सुरक्षिततेत UAV+Satellite+Sensors महत्वाची भूमिका
• स्मार्ट युद्ध प्रणाली (Smart Battlefield Systems) विकसित होत आहेत

७. भारतातील संरक्षण उत्पादन धोरण

• Make in India + Atmanirbhar Bharat च्या माध्यमातून संरक्षण स्वावलंबन
• Positive Indigenisation Lists: परदेशातून आयात टाळण्यासाठी सूची
• खाजगी व स्टार्टअप कंपन्यांना संरक्षण प्रकल्प खुले
• संयुक्त उपक्रम (Joint Ventures): रशिया, इस्रायल, फ्रान्स
• निर्यात वाढ: ब्रह्मोस, रडार, संरक्षक प्रणाली