नवी ऊर्जा (सौर, पवन, न्यूक्लियर)

नवी ऊर्जा (सौर, पवन, न्यूक्लियर)

१) नवी ऊर्जेची संकल्पना

नवी ऊर्जा हे असे ऊर्जास्रोत आहेत जे नैसर्गिकरित्या पुनर्भरित (Renewable) होतात आणि पर्यावरणावर तुलनेने कमी प्रदूषण निर्माण करतात. सौर, पवन, जल, बायोमास, जिओथर्मल आणि न्यूक्लियर ऊर्जा या संकल्पनेत समाविष्ट होतात.

२) सौर ऊर्जा (Solar Energy)

सौर ऊर्जा ही ऊर्जेची सर्वात मुबलक आणि टिकाऊ साधन असून विद्युत निर्मितीसाठी Photovoltaic (PV) तंत्रज्ञान आणि Solar Thermal तंत्रज्ञान वापरले जाते.

• भारतामध्ये सौर उत्पादनात मोठी प्रगती
• गुजरात, राजस्थान व महाराष्ट्रात सौर प्रकल्प वाढ
• राष्ट्रीय पातळीवर National Solar Mission राबविण्यात येत आहे

तथ्य: भारताचे २०३० पर्यंत ५०० GW Renewable क्षमता साध्य करण्याचे उद्दिष्ट.

३) पवन ऊर्जा (Wind Energy)

पवन ऊर्जा हे वायुगती शक्तीचा वापर करून टर्बाइनच्या मदतीने विद्युत निर्मिती करणे हे तंत्रज्ञान आहे. समुद्री (Offshore) व भू-आधारित (Onshore) पवन प्रकल्प विकसित होत आहेत.

• तमिळनाडू, गुजरात, कर्नाटक, महाराष्ट्र हे अग्रणी राज्ये
• Offshore पवन ऊर्जेसाठी भारत किनारपट्टी क्षेत्र अनुकूल

पवन ऊर्जा ही स्वच्छ, टिकाऊ आणि वेगाने बसवता येणारी प्रणाली मानली जाते.

४) न्यूक्लियर ऊर्जा (Nuclear Energy)

न्यूक्लियर ऊर्जा ही अणुभंजन (Nuclear Fission) प्रक्रियेद्वारे उष्णता निर्माण करून विद्युत तयार केली जाते. अणुऊर्जा प्रकल्पांमध्ये Uranium-235 व Plutonium-239 सारख्या रेडिओआइसोटोप वापरले जातात.

भारताचे अणुऊर्जा प्रकल्प:

• तारापूर – महाराष्ट्र
• कुडानकुलम – तामिळनाडू
• काक्रापार – गुजरात
• रावतभाटा – राजस्थान

संस्था: DAE (Department of Atomic Energy), NPCIL, BARC

५) तुलनात्मक विश्लेषण

६) भारताचे धोरण आणि उपक्रम

• National Action Plan on Climate Change (NAPCC)
• International Solar Alliance (ISA) – भारताची आंतरराष्ट्रीय पुढाकार
• Renewable Purchase Obligation (RPO)
• Green Hydrogen Mission

७) UPSC/MPSC साठी महत्वाचे मुद्दे

• ISA, Green Energy Corridors, Nuclear Safety यावर प्रश्न वारंवार विचारले जातात
• Static + Current Affairs मिश्र संकल्पना
• नेट झिरो लक्ष्य, पॅरिस करार, COP उपक्रम जोडणे महत्वाचे