ParikshaNiti
शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs) २०३० अजेंडा: सविस्तर नोट्स
शाश्वत विकास 1/9/2026
शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs)
२०३० अजेंडा: सविस्तर नोट्स
🔑 संकल्पना: 5 Ps
👥 People (लोक)
🌍 Planet (ग्रह)
💰 Prosperity (समृद्धी)
☮️ Peace (शांतता)
🤝 Partnership (भागीदारी)
कालावधी: २०१६ ते २०३० | एकूण उद्दिष्टे: १७
👥 गट १: मानवी विकास (People)
Goal 1
दारिद्र्य निर्मूलन (No Poverty)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- २०३० पर्यंत अत्यंत गरिबी (Extreme Poverty) पूर्णपणे नष्ट करणे.
- राष्ट्रीय व्याख्येनुसार गरीब असलेल्यांची संख्या निम्म्याने कमी करणे.
🇮🇳 भारतीय योजना:
मनरेगा (MGNREGA)
पीएम आवास योजना
जन धन योजना
लखपती दीदी
Goal 2
भूकमुक्ती (Zero Hunger)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- भूक संपवणे आणि पौष्टिक अन्न सुरक्षा.
- बालकांमधील खुजेपणा (Stunting) आणि कुपोषण संपवणे.
- शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट करणे.
🇮🇳 भारतीय योजना:
पोषण अभियान (POSHAN)
अन्न सुरक्षा कायदा (NFSA)
PM-PRANAM
Goal 3
चांगले आरोग्य (Good Health)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- माता मृत्यू दर (MMR) ७० पेक्षा कमी करणे.
- नवजात बालमृत्यू (NMR) १२ पेक्षा कमी करणे.
- TB, मलेरिया, एड्स यांसारख्या रोगांचे निर्मूलन.
🇮🇳 भारतीय योजना:
आयुष्यमान भारत
जननी सुरक्षा योजना
मिशन इंद्रधनुष्य
Goal 4
दर्जेदार शिक्षण (Quality Education)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- मोफत आणि दर्जेदार प्राथमिक/माध्यमिक शिक्षण.
- कौशल्य विकास (Vocational Skills) वाढवणे.
🇮🇳 भारतीय योजना:
NEP 2020
समग्र शिक्षा
स्किल इंडिया
Goal 5
लैंगिक समानता (Gender Equality)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- महिलांवरील हिंसाचार आणि भेदभाव संपवणे.
- समान संधी आणि नेतृत्वाचा अधिकार.
🇮🇳 भारतीय योजना:
बेटी बचाओ बेटी पढाओ
सुकन्या समृद्धी
निर्भया फंड
💰 गट २: समृद्धी (Prosperity)
Goal 7
स्वच्छ ऊर्जा (Clean Energy)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- सर्वांसाठी परवडणारी वीज.
- नूतनीकरणक्षम ऊर्जेचा (Solar/Wind) वाटा वाढवणे.
🇮🇳 भारतीय योजना:
PM-KUSUM
नॅशनल सोलर मिशन
उजाला (LED)
Goal 8
आर्थिक वाढ (Economic Growth)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- सन्मानजनक रोजगार (Decent Work).
- बालमजुरी नष्ट करणे (२०२५ पर्यंत).
🇮🇳 भारतीय योजना:
मुद्रा योजना
स्टार्टअप इंडिया
पीएम विश्वकर्मा
Goal 9
उद्योग व पायाभूत सुविधा
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- पायाभूत सुविधांचा शाश्वत विकास.
- नवनिर्मिती (Innovation) आणि R&D वाढवणे.
🇮🇳 भारतीय योजना:
पीएम गतिशक्ती
अटल इनोव्हेशन मिशन
सागरमाला
Goal 10
विषमता कमी करणे (Reduced Inequalities)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- गरीब ४०% लोकांचे उत्पन्न वाढवणे.
- भेदभावपूर्ण कायदे रद्द करणे.
🇮🇳 भारतीय योजना:
EWS आरक्षण
स्टँड अप इंडिया
आकांक्षी जिल्हा कार्यक्रम
Goal 11
शाश्वत शहरे (Sustainable Cities)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- परवडणारी घरे आणि झोपडपट्टी सुधारणा.
- सुरक्षित सार्वजनिक वाहतूक.
🇮🇳 भारतीय योजना:
स्मार्ट सिटी मिशन
अमृत (AMRUT)
पीएम आवास (शहरी)
🌍 गट ३: पर्यावरण आणि ग्रह (Planet)
Goal 6
पाणी आणि स्वच्छता (Water & Sanitation)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- सर्वांसाठी पिण्याचे पाणी.
- उघड्यावर शौचास बसणे (Open Defecation) बंद करणे.
🇮🇳 भारतीय योजना:
जल जीवन मिशन (हर घर जल)
स्वच्छ भारत मिशन
Goal 12
जबाबदार उपभोग (Responsible Consumption)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- अन्नाची नासाडी (Food Waste) ५०% ने कमी करणे.
- रिसायकलिंग आणि पुनर्वापर.
🇮🇳 भारतीय योजना:
Mission LiFE
प्लास्टिक बंदी
गोवर्धन योजना
Goal 13
हवामान कृती (Climate Action)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- नैसर्गिक आपत्तींचा सामना करण्याची क्षमता वाढवणे.
- कार्बन उत्सर्जन कमी करणे.
🇮🇳 भारतीय योजना:
पंचामृत (COP-26)
NAPCC
FAME India (EVs)
Goal 14
पाण्याखालील जीवन (Life Below Water)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- सागरी प्रदूषण (Marine Pollution) कमी करणे.
- शाश्वत मासेमारी.
🇮🇳 भारतीय योजना:
डीप ओशन मिशन
सागरमाला
Blue Economy Policy
Goal 15
जमिनीवरील जीवन (Life on Land)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- जंगलतोड थांबवणे आणि वनीकरण.
- वाळवंटीकरण (Desertification) रोखणे.
🇮🇳 भारतीय योजना:
प्रोजेक्ट टायगर
ग्रीन इंडिया मिशन
नगर वन योजना
☮️ गट ४: शांतता व भागीदारी
Goal 16
शांतता व न्याय (Peace & Justice)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- भ्रष्टाचार आणि लाचखोरी कमी करणे.
- सर्वांसाठी कायदेशीर ओळख (Legal Identity).
🇮🇳 भारतीय योजना:
आधार (UIDAI)
RTI Act
लोकपाल
Goal 17
भागीदारी (Partnerships)
🎯 मुख्य उप-उद्दिष्टे:
- विकसित देशांनी ODA (मदत) देणे.
- तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि जागतिक सहकार्य.
(Global South Summit, G20 प्रेसिडेन्सी)
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup