ParikshaNiti
मानव विकास निर्देशांक (HDI) संकल्पना, मापन आणि भारताची सद्यस्थिती
'मानव विकास निर्देशांक (HDI), इतर महत्त्वाचे निर्देशांक (GII, MPI, PHDI) 1/9/2026
मानव विकास निर्देशांक (HDI)
संकल्पना, मापन आणि भारताची सद्यस्थिती
📖 मूलभूत माहिती
History
जनक: महबूब-उल-हक (पाकिस्तान) आणि अमर्त्य सेन (भारत).
प्रकाशन: १९९० पासून UNDP (संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम) द्वारे दरवर्षी 'मानव विकास अहवाल' (HDR) प्रकाशित केला जातो.
पद्धत: २०१० पासून तीन आयामांचे भूमितीय मध्य (Geometric Mean) काढून HDI मोजला जातो.
📊 HDI चे ३ आयाम आणि ४ दर्शक (Dimensions & Indicators)
१. आरोग्य (Health)
- दर्शक: जन्माच्या वेळी अपेक्षित आयुर्मान (Life Expectancy at Birth).
- हे दीर्घ आणि निरोगी आयुष्याचे प्रतीक आहे.
२. शिक्षण (Education)
- दर्शक १: शालेय शिक्षणाची सरासरी वर्षे (Mean Years of Schooling) - २५ वर्षांवरील लोकांसाठी.
- दर्शक २: शालेय शिक्षणाची अपेक्षित वर्षे (Expected Years of Schooling) - शाळेत जाणाऱ्या मुलांसाठी.
३. राहणीमान (Living Standard)
- दर्शक: दरडोई स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्न (GNI per capita).
- हे PPP (Purchasing Power Parity) अमेरिकन डॉलर्समध्ये मोजले जाते.
🇮🇳 भारताची कामगिरी (HDR 2023-24)
Current Affairs
| घटक | मूल्य / रँक |
|---|---|
| जागतिक क्रमांक | १३४ (१९३ देशांपैकी) |
| HDI मूल्य | ०.६४४ (मध्यम मानव विकास) |
| आयुर्मान (Life Expectancy) | ६७.७ वर्षे |
| शिक्षणाची अपेक्षित वर्षे | १२.६ वर्षे |
| शिक्षणाची सरासरी वर्षे | ६.५७ वर्षे |
| दरडोई उत्पन्न (GNI) | $६,९५१ (PPP) |
💡 टीप: भारताने लैंगिक असमानता निर्देशांकात (GII) मोठी झेप घेतली असून १०८ वा क्रमांक मिळवला आहे.
📈 इतर महत्त्वाचे निर्देशांक
IHDI (Inequality-adjusted HDI)
समाजातील असमानता (Inequality) वजा करून मोजलेला HDI. जर विषमता नसेल तर HDI आणि IHDI समान असतात.
GII (Gender Inequality Index)
- आरोग्य: माता मृत्यू दर, किशोरवयीन जन्मदर.
- सक्षमीकरण: संसदेतील महिलांचा वाटा, माध्यमिक शिक्षण.
- श्रम बाजार: महिलांचा कार्यसहभाग (LFPR).
MPI (Multidimensional Poverty)
- ३ आयाम (आरोग्य, शिक्षण, राहणीमान) आणि १० दर्शक.
- भारत: नीती आयोग 'राष्ट्रीय MPI' काढतो ज्यात १२ दर्शक असतात (बँक खाते आणि प्रसुतीपूर्व काळजी अतिरिक्त).
PHDI (Planetary Pressures HDI)
HDI मधून देशाचे कार्बन उत्सर्जन (CO2) आणि मटेरियल फूटप्रिंट (साधनसंपत्तीचा वापर) वजा करून हा निर्देशांक काढला जातो.
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup