HDI & Indices Notes

मानव विकास निर्देशांक (HDI)

संकल्पना, मापन आणि भारताची सद्यस्थिती

📖 मूलभूत माहिती History

जनक: महबूब-उल-हक (पाकिस्तान) आणि अमर्त्य सेन (भारत).

प्रकाशन: १९९० पासून UNDP (संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम) द्वारे दरवर्षी 'मानव विकास अहवाल' (HDR) प्रकाशित केला जातो.

पद्धत: २०१० पासून तीन आयामांचे भूमितीय मध्य (Geometric Mean) काढून HDI मोजला जातो.

📊 HDI चे ३ आयाम आणि ४ दर्शक (Dimensions & Indicators)

❤️

१. आरोग्य (Health)

📚

२. शिक्षण (Education)

दर्शक १: शालेय शिक्षणाची सरासरी वर्षे (Mean Years of Schooling) - २५ वर्षांवरील लोकांसाठी.
दर्शक २: शालेय शिक्षणाची अपेक्षित वर्षे (Expected Years of Schooling) - शाळेत जाणाऱ्या मुलांसाठी.

💰

३. राहणीमान (Living Standard)

🇮🇳 भारताची कामगिरी (HDR 2023-24) Current Affairs

                💡 टीप: भारताने लैंगिक असमानता निर्देशांकात (GII) मोठी झेप घेतली असून १०८ वा क्रमांक मिळवला आहे.
            

📈 इतर महत्त्वाचे निर्देशांक

⚖️

IHDI (Inequality-adjusted HDI)

समाजातील असमानता (Inequality) वजा करून मोजलेला HDI. जर विषमता नसेल तर HDI आणि IHDI समान असतात.

👩‍🦰

GII (Gender Inequality Index)

🏘️

MPI (Multidimensional Poverty)

३ आयाम (आरोग्य, शिक्षण, राहणीमान) आणि १० दर्शक.
भारत: नीती आयोग 'राष्ट्रीय MPI' काढतो ज्यात १२ दर्शक असतात (बँक खाते आणि प्रसुतीपूर्व काळजी अतिरिक्त).

🌍

PHDI (Planetary Pressures HDI)

HDI मधून देशाचे कार्बन उत्सर्जन (CO2) आणि मटेरियल फूटप्रिंट (साधनसंपत्तीचा वापर) वजा करून हा निर्देशांक काढला जातो.