ParikshaNiti
IT आणि संगणक (२०२४-२०२६) AI क्रांती, सुपरकॉम्प्युटर आणि सायबर सुरक्षा: अद्ययावत माहिती
IT आणि संगणक: कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), सुपरकॉम्प्युटर, सायबर सुरक्षा. 1/10/2026
IT आणि संगणक (२०२४-२०२६)
AI क्रांती, सुपरकॉम्प्युटर आणि सायबर सुरक्षा: अद्ययावत माहिती
🤖
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence)
IndiaAI Mission
इंडिया एआय मिशन (IndiaAI Mission): मार्च २०२४ मध्ये केंद्र सरकारने ₹१०,३७२ कोटी रुपयांच्या या महत्त्वाकांक्षी मिशनला मंजुरी दिली.
🇮🇳 भारताचे स्वदेशी AI मॉडेल्स (Sovereign AI):
| मॉडेलचे नाव | विकसक (Developer) | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| हनुमान (Hanooman) | IIT बॉम्बे + Seetha Mahalaxmi Healthcare | 'भारतजीपीटी' (BharatGPT) अंतर्गत २२ भारतीय भाषांमध्ये काम करणारे मॉडेल (मार्च २०२४ लाँच). |
| कृत्रिम (Krutrim) | Ola (भाविश अग्रवाल) | भारतातील पहिले 'AI युनिकॉर्न' स्टार्टअप. |
| इंडस (Indus) | Tech Mahindra | हिंदी आणि ३७ हून अधिक बोलीभाषांसाठी तयार केलेले मॉडेल (२०२५ मध्ये Qualcomm सह करार). |
| सर्वम (Sarvam AI) | Sarvam Startup | फेब्रुवारी २०२६ पर्यंत भारताचे पहिले 'Sovereign LLM' लाँच करण्याची घोषणा. |
🌍 जागतिक अपडेट: गुगलने डिसेंबर २०२४ मध्ये 'Gemini 2.0' लाँच केले, तर OpenAI चे बहुचर्चित GPT-5 २०२५-२६ मध्ये येण्याची शक्यता आहे.
💻
सुपरकॉम्प्युटर (Supercomputers)
PARAM Rudra
🇮🇳 परम रुद्र (PARAM Rudra) - २०२४:
- उद्घाटन: सप्टेंबर २०२४ मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते.
- ठिकाण: IIT मुंबई, IIT दिल्ली आणि IIT गुवाहाटी अशा विविध ठिकाणी तैनात.
- निर्मिती: 'नॅशनल सुपरकॉम्प्युटिंग मिशन' (NSM) अंतर्गत C-DAC ने विकसित केला.
📊 टॉप ५०० रँकिंग (नोव्हेंबर २०२४/२५ यादी):
| रँक | सुपरकॉम्प्युटर | देश/संस्था |
|---|---|---|
| १ | El Capitan | अमेरिका (USA) - जगातील सर्वात वेगवान. |
| २ | Frontier | अमेरिका (USA). |
| १६०+ | AIRAWAT (ऐरावत) | C-DAC, पुणे (भारतातील सर्वात वेगवान AI सुपरकॉम्प्युटर). |
(टीप: नोव्हेंबर २०२५ च्या यादीत AIRAWAT चा क्रमांक १८८ च्या आसपास आहे, पण तो अजूनही भारताचा सर्वात वेगवान आहे.)
🔒
सायबर सुरक्षा (Cyber Security)
DPDP Rules 2025
📜 DPDP कायदा आणि नियम (२०२५):
- DPDP Rules 2025: 'डिजिटल वैयक्तिक डेटा संरक्षण कायदा २०२३' च्या अंमलबजावणीसाठी २०२५ मध्ये नवीन नियमावली (Rules) अधिसूचित करण्यात आली.
- महत्त्वाचे: डेटा लीक झाल्यास कंपन्यांना ७२ तासांच्या आत कळवणे बंधनकारक.
- वय पडताळणी: मुलांचा डेटा वापरण्यासाठी पालकांची संमती आणि वयाची खात्री करणे अनिवार्य झाले आहे.
🛡️ नवीन उपक्रम:
- CyberShakti (सायबर शक्ती): महिलांना सायबर सुरक्षेत प्रशिक्षित करण्यासाठी २०२४-२५ मध्ये हा प्रोग्राम सुरू करण्यात आला.
- U-WIN पोर्टल: कोरोनाच्या Co-WIN च्या धर्तीवर मुलांच्या लसीकरणासाठी U-WIN प्लॅटफॉर्म सुरक्षितपणे कार्यान्वित.
- सायबर फसवणूक: २०२४ मध्ये भारतात २२ लाखांहून अधिक सायबर गुन्ह्यांची नोंद झाली, ज्यामुळे सरकारने 'I4C' (Indian Cyber Crime Coordination Centre) ला अधिक बळकट केले आहे.
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup