ParikshaNiti
पदार्थाची अवस्था आणि गुणधर्म स्थायू, द्रव, वायू, प्लाझ्मा आणि BEC (Chemistry Concepts)
पदार्थाची अवस्था आणि गुणधर्म 1/11/2026
पदार्थाची अवस्था आणि गुणधर्म
स्थायू, द्रव, वायू, प्लाझ्मा आणि BEC (Chemistry Concepts)
🧊
पदार्थाच्या मुख्य ३ अवस्था
Comparison
आंतररेण्वीय बल (Intermolecular Force) आणि कणांमधील अंतर यानुसार वर्गीकरण:
| गुणधर्म (Property) | स्थायू (Solid) | द्रव (Liquid) | वायू (Gas) |
|---|---|---|---|
| आकार (Shape) | निश्चित आकार असतो. | निश्चित आकार नसतो (ज्या भांड्यात टाकाल त्याचा आकार घेतात). | निश्चित आकार नसतो. |
| आकारमान (Volume) | निश्चित आकारमान असते. | निश्चित आकारमान असते. | निश्चित आकारमान नसते. |
| आंतररेण्वीय बल | सर्वात जास्त (Strongest). | मध्यम. | सर्वात कमी (Weakest). |
| कणांमधील अंतर | अगदी कमी (कण एकमेकांना चिटकून असतात). | स्थायूपेक्षा जास्त. | खूप जास्त (कण मुक्तपणे फिरतात). |
| संकोचन (Compressibility) | नगण्य (दाबल्यास आकार बदलत नाही). | अत्यंत कमी. | सर्वाधिक (सहज दाबता येतात - उदा. CNG/LPG). |
⚡
पदार्थाची चौथी आणि पाचवी अवस्था
Exam Favorite
४. प्लाझ्मा (Plasma):
- व्याख्या: ही अतिशय उष्ण आणि आयनीभूत (Ionized) वायूची अवस्था आहे.
- वैशिष्ट्य: यात कण 'आयन्स'च्या स्वरूपात असतात.
- उदाहरणे: सूर्य, तारे (तार्यांचे चमकणे प्लाझ्मामुळे असते), फ्लोरोसंट ट्यूब, निऑन बल्ब.
५. बोस-आईन्स्टाईन कंडेन्सेट (BEC):
- शोध: भारतीय शास्त्रज्ञ सत्येंद्रनाथ बोस आणि अल्बर्ट आईन्स्टाईन यांनी भाकीत केले होते.
- व्याख्या: एखाद्या वायूची घनता अतिशय कमी करून त्याला परम शून्य तापमानाला (Absolute Zero / -273.15°C) थंड केल्यास ही अवस्था मिळते.
- हे 'सुपर कोल्ड' अणू असतात.
🔥
अवस्थांतर (Change of State)
१. वितळणे (Melting): स्थायूचे द्रवात रूपांतर होणे. (उदा. बर्फाचे पाणी). ज्या तापमानाला हे घडते त्याला 'द्रवणांक' (Melting Point) म्हणतात.
२. बाष्पीभवन (Vaporization): द्रवाचे वायुत रूपांतर होणे. ज्या तापमानाला हे घडते त्याला 'उत्कलनांक' (Boiling Point) म्हणतात.
३. संप्लवन (Sublimation): (MPSC IMP)
काही पदार्थ उष्णता दिल्यावर द्रवात रूपांतरित न होता थेट वायुरूपात जातात, याला संप्लवन म्हणतात.
उदाहरणे: कापूर (Camphor), आयोडीन (Iodine), नॅप्थॅलीन गोळ्या (डांबर गोळ्या), अमोनियम क्लोराईड (नवसागर).
[Image of sublimation process diagram]
काही पदार्थ उष्णता दिल्यावर द्रवात रूपांतरित न होता थेट वायुरूपात जातात, याला संप्लवन म्हणतात.
उदाहरणे: कापूर (Camphor), आयोडीन (Iodine), नॅप्थॅलीन गोळ्या (डांबर गोळ्या), अमोनियम क्लोराईड (नवसागर).
🧪 भौतिक आणि रासायनिक गुणधर्म
- भौतिक गुणधर्म (Physical): जे गुणधर्म पदार्थाची रासायनिक रचना न बदलता मोजता येतात.
उदा. रंग, वास, घनता, द्रवणांक, उत्कलनांक, कठीणपणा. - रासायनिक गुणधर्म (Chemical): जे गुणधर्म रासायनिक अभिक्रियेद्वारे समजतात.
उदा. ज्वलनशीलता (Flammability), आम्लता (Acidity), गंजणे (Rusting).
🎯 परीक्षा टीप:
• पाण्याचा उत्कलनांक: १००°C
• पाण्याचा गोठणबिंदू: ०°C
• पाण्याची घनता: ४°C तापमानाला पाण्याची घनता सर्वाधिक असते (Anomalous behavior of water).
• पाण्याचा उत्कलनांक: १००°C
• पाण्याचा गोठणबिंदू: ०°C
• पाण्याची घनता: ४°C तापमानाला पाण्याची घनता सर्वाधिक असते (Anomalous behavior of water).
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup