Atom, Molecule, Elements & Compounds

अणु, रेणू, मूलद्रव्ये आणि संयुगे

रसायनशास्त्राचा पाया (Basic Concepts of Chemistry)

⚛️ १. अणु (Atom)

Basic Unit

व्याख्या: मूलद्रव्याचा लहानात लहान कण जो रासायनिक अभिक्रियेत भाग घेतो, त्याला 'अणु' म्हणतात.

महर्षी कणाद: यांनी अणुला 'परमाणु' असे नाव दिले होते.
डॅल्टन (१८०८): अणु हा अविभाज्य आहे (तो फोडता येत नाही), असा सिद्धांत मांडला (जो नंतर चुकीचा ठरला).

[Image of structure of atom with protons neutrons and electrons]

अणुची संरचना (Structure):

कण (Particle)	प्रभार (Charge)	स्थान (Location)	शोधक (Discoverer)
प्रोटॉन (p)	धन (+) Positive	केंद्रकात (Nucleus)	रुदरफोर्ड / गोल्डस्टीन
न्यूट्रॉन (n)	प्रभाररहित (Neutral)	केंद्रकात (Nucleus)	चॅडविक (Chadwick)
इलेक्ट्रॉन (e⁻)	ऋण (-) Negative	केंद्रकाभोवती कक्षेत	जे. जे. थॉमसन

                🎯 अणुअंक (Atomic Number - Z): अणुमधील प्रोटॉन्सची संख्या (किंवा इलेक्ट्रॉन्सची संख्या).

                🎯 अणुवस्तुमानांक (Atomic Mass - A): प्रोटॉन्स + न्यूट्रॉन्सची बेरीज (p + n).

🔗 २. रेणू (Molecule)

व्याख्या: दोन किंवा अधिक अणु रासायनिक बंधाने एकत्र येऊन तयार होणाऱ्या कणाला 'रेणू' म्हणतात.
रेणू हा पदार्थाचा असा लहानात लहान कण असतो ज्याचे स्वतंत्र अस्तित्व असते.
प्रकार:
- मूलद्रव्याचे रेणू: एकाच प्रकारच्या अणूंनी बनलेले. (उदा. ऑक्सिजन - O₂, ओझोन - O₃).
- संयुगाचे रेणू: वेगवेगळ्या प्रकारच्या अणूंनी बनलेले. (उदा. पाणी - H₂O).

🧪 ३. मूलद्रव्य (Element)

Pure Substance

ज्या पदार्थाचे साध्या रासायनिक प्रक्रियेने विभाजन करता येत नाही, त्याला मूलद्रव्य म्हणतात.

आतापर्यंत सुमारे ११८ मूलद्रव्ये ज्ञात आहेत (९२ निसर्गनिर्मित, बाकी मानवनिर्मित).
वर्गीकरण:
1. धातू (Metals): उष्णता व विजेचे सुवाहक (उदा. सोने, लोखंड). (अपवाद: पारा - द्रव धातू).
2. अधातू (Non-metals): दुर्वाहक (उदा. ऑक्सिजन, कार्बन). (अपवाद: ग्रॅफाईट - विजेचा सुवाहक).
3. धातुसदृश (Metalloids): दोन्हीचे गुणधर्म दाखवतात (उदा. सिलिकॉन, जर्मेनियम).

⚗️ ४. संयुग (Compound) vs मिश्रण (Mixture)

Concept Clear

संयुग म्हणजे दोन किंवा अधिक मूलद्रव्ये वजनाच्या ठराविक प्रमाणात रासायनिक बंधाने एकत्र येणे.

मुद्दा	संयुग (Compound)	मिश्रण (Mixture)
प्रमाण	घटकांचे प्रमाण निश्चित असते. (उदा. पाण्यात H:O चे प्रमाण १:८ असते).	घटकांचे प्रमाण अनिश्चित असते. (उदा. भेळ, हवा).
गुणधर्म	मूळ घटकांचे गुणधर्म बदलतात. (H ज्वलनशील आहे, O ज्वलनास मदत करतो, पण पाणी आग विझवते).	मूळ घटकांचे गुणधर्म तसेच राहतात. (साखर-पाणी मिश्रणात साखरेची गोडी कायम राहते).
वेगळे करणे	फक्त रासायनिक प्रक्रियेने वेगळे करता येते.	साध्या भौतिक प्रक्रियेने (गाळणे, निवडणे) वेगळे करता येते.
उदाहरणे	पाणी (H₂O), मीठ (NaCl).	हवा, माती, स्टील (संमिश्र).

             🎯 समस्थानिके (Isotopes): ज्या अणूंचा अणुअंक सारखा असतो पण अणुवस्तुमानांक भिन्न असतो. (उदा. कार्बन-१२ आणि कार्बन-१४).
             
🎯 समभार (Isobars): अणुवस्तुमानांक सारखा, पण अणुअंक भिन्न.

अणु, रेणू, मूलद्रव्ये आणि संयुगे

अणुची संरचना (Structure):

Premium Resources