ParikshaNiti
आवर्त सारणी (Periodic Table) इतिहास, रचना, गण आणि गुणधर्मांमधील कल
आवर्त सारणी (मूलद्रव्यांचे गुणधर्म, गट) 1/11/2026
आवर्त सारणी (Periodic Table)
इतिहास, रचना, गण आणि गुणधर्मांमधील कल
📜 आधुनिक आवर्त सारणीचा पाया
| शास्त्रज्ञ | तत्व (Basis) | महत्त्वाचे |
|---|---|---|
| मेंडेलिव्ह (Mendeleev) | अणुवस्तुमान (Atomic Mass) | त्यांना 'आवर्त सारणीचे जनक' मानले जाते. त्यांनी भविष्यातील मूलद्रव्यांसाठी जागा रिक्त सोडल्या होत्या (उदा. एका-बोरॉन). |
| हेन्री मोस्ले (Henry Moseley) | अणुअंक (Atomic Number) | १९१३ मध्ये त्यांनी सिद्ध केले की मूलद्रव्यांचे गुणधर्म हे त्यांच्या 'अणुवस्तुमानाचे' नव्हे तर 'अणुअंकाचे' आवर्तीफल असतात. हीच 'आधुनिक आवर्त सारणी' आहे. |
🏗️
सारणीची रचना (Structure)
7 Periods, 18 Groups
- आवर्त (Periods): आडव्या ओळींना 'आवर्त' म्हणतात. एकूण ७ आवर्त आहेत.
- गण (Groups): उभ्या स्तंभांना 'गण' म्हणतात. एकूण १८ गण आहेत.
खंड (Blocks):
S-Block (गण १ व २) - सर्व धातू.
P-Block (गण १३ ते १८) - धातू, अधातू आणि धातुसदृश (Metalloids).
D-Block (गण ३ ते १२) - संक्रमक मूलद्रव्ये (Transition Elements).
F-Block (तळाशी) - लँथॅनाईड्स आणि ॲक्टिनाईड्स (आंतर-संक्रमक).
👥
महत्त्वाचे गण (Key Groups)
| गण (Group) | नाव | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| गण १ | अल्कली धातू (Alkali Metals) | उदा. Li, Na, K. अत्यंत क्रियाशील. पाण्याशी अभिक्रिया होऊन अल्कली तयार करतात. |
| गण २ | अल्कली मृदा धातू (Alkaline Earth) | उदा. Mg, Ca. |
| गण १७ | हॅलोजन (Halogens) | उदा. F, Cl, Br, I. हे क्षार (Salt) तयार करतात. |
| गण १८ | राजवायू / निष्क्रिय वायू (Noble Gases) | उदा. He, Ne, Ar. यांची अष्टक स्थिती पूर्ण असते (शून्य संयुजा). |
📉
गुणधर्मांमधील आवर्ती कल (Periodic Trends)
High Yield
सारणीत डावीकडून उजवीकडे जाताना आणि वरून खाली येताना गुणधर्म कसे बदलतात?
| गुणधर्म (Property) | डावीकडून उजवीकडे (Left to Right) | वरून खाली (Top to Bottom) |
|---|---|---|
| अणुचा आकार (Atomic Radius) | कमी होतो (कारण केंद्रकीय आकर्षण वाढते). | वाढतो (कारण नवीन कक्षा add होतात). |
| धातुगुण (Metallic Character) | कमी होतो (धातू -> अधातू). | वाढतो (इलेक्ट्रॉन देणे सोपे होते). |
| विद्युत ऋ णता (Electronegativity) | वाढते. | कमी होते. |
| संयुजा (Valency) | सुरुवातीला १ ते ४ वाढते, नंतर ० पर्यंत कमी होते. | एका गणात संयुजा समान राहते. |
🎯 स्मार्ट फॅक्ट्स:
• झिग-झॅग रेषा: P-Block मध्ये धातू आणि अधातू यांना वेगळी करणारी रेषा (येथे 'धातुसदृश' मूलद्रव्ये असतात - उदा. सिलिकॉन, जर्मेनियम).
• सर्वात हलका धातू: लिथियम (Li).
• द्रवरूप मूलद्रव्ये: पारा (Hg - धातू) आणि ब्रोमीन (Br - अधातू).
• सर्वात जास्त विद्युत ऋ ण (Electronegative): फ्लोरिन (F).
• झिग-झॅग रेषा: P-Block मध्ये धातू आणि अधातू यांना वेगळी करणारी रेषा (येथे 'धातुसदृश' मूलद्रव्ये असतात - उदा. सिलिकॉन, जर्मेनियम).
• सर्वात हलका धातू: लिथियम (Li).
• द्रवरूप मूलद्रव्ये: पारा (Hg - धातू) आणि ब्रोमीन (Br - अधातू).
• सर्वात जास्त विद्युत ऋ ण (Electronegative): फ्लोरिन (F).
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup