ParikshaNiti
रासायनिक अभिक्रिया (Chemical Reactions) प्रकार, संतुलन आणि उत्प्रेरक (Catalyst)
रासायनिक अभिक्रिया (प्रकार, संतुलन) 1/11/2026
रासायनिक अभिक्रिया (Chemical Reactions)
प्रकार, संतुलन आणि उत्प्रेरक (Catalyst)
⚖️
मूलभूत संकल्पना आणि संतुलन
Basics
- अभिकारके (Reactants): अभिक्रियेत भाग घेणारे पदार्थ (बाणाच्या डाव्या बाजूला).
- उत्पादिते (Products): अभिक्रियेतून नव्याने तयार होणारे पदार्थ (बाणाच्या उजव्या बाजूला).
संतुलन (Balancing):
'वस्तुमान अक्षय्यतेच्या नियमानुसार' (Law of Conservation of Mass), अभिक्रियेपूर्वी आणि नंतर अणूंची संख्या समान असावी लागते.
उदा. Mg + O2 → MgO (असंतुलित)
संतुलित: 2Mg + O2 → 2MgO
'वस्तुमान अक्षय्यतेच्या नियमानुसार' (Law of Conservation of Mass), अभिक्रियेपूर्वी आणि नंतर अणूंची संख्या समान असावी लागते.
उदा. Mg + O2 → MgO (असंतुलित)
संतुलित: 2Mg + O2 → 2MgO
⚗️
अभिक्रियांचे ४ मुख्य प्रकार
Important
| प्रकार | सूत्र (General Formula) | उदाहरण |
|---|---|---|
| १. संयोग अभिक्रिया (Combination) |
A + B → AB | दोन पदार्थ एकत्र येऊन एकच उत्पादित मिळते. उदा. अमोनिया तयार होणे (NH3 + HCl → NH4Cl). |
| २. अपघटन अभिक्रिया (Decomposition) |
AB → A + B | एका पदार्थाचे तुकडे होऊन दोन किंवा अधिक पदार्थ मिळतात. (यासाठी उष्णता, प्रकाश किंवा वीज लागते). उदा. साखर तापवणे. |
| ३. विस्थापन अभिक्रिया (Displacement) |
A + BC → AC + B | जास्त क्रियाशील मूलद्रव्य कमी क्रियाशील मूलद्रव्याला त्याच्या जागेवरून हलवते. उदा. Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu (लोखंड तांब्याला बाजूला करते). |
| ४. दुहेरी विस्थापन (Double Displacement) |
AB + CD → AD + CB | आयनांची अदलाबदल होते आणि अनेकदा 'अवक्षेप' (Precipitate) तयार होतो. |
🔥
इतर महत्त्वाच्या संकल्पना
Redox
१. रेडॉक्स अभिक्रिया (Redox = Red + Ox):
| ऑक्सिडेशन (Oxidation) | ऑक्सिजन मिळवणे किंवा हायड्रोजन/इलेक्ट्रॉन गमावणे. |
| क्षपण (Reduction) | हायड्रोजन/इलेक्ट्रॉन मिळवणे किंवा ऑक्सिजन गमावणे. |
जेव्हा या दोन्ही क्रिया एकाच वेळी घडतात, तेव्हा त्याला Redox म्हणतात.
२. उष्माग्राही आणि उष्मादायी:
- उष्मादायी (Exothermic): उष्णता बाहेर पडते. (उदा. चुना पाण्यात टाकणे, श्वसन).
- उष्माग्राही (Endothermic): उष्णता शोषली जाते. (उदा. बर्फ वितळणे, प्रकाशसंश्लेषण).
🚀 उत्प्रेरक (Catalyst): असा पदार्थ जो अभिक्रियेत प्रत्यक्ष भाग घेत नाही, पण त्याच्या उपस्थितीमुळे अभिक्रियेचा वेग वाढतो.
उदा. वनस्पती तुपासाठी (Hydrogenation) निकेल (Ni) उत्प्रेरक वापरतात.
उदा. वनस्पती तुपासाठी (Hydrogenation) निकेल (Ni) उत्प्रेरक वापरतात.
गंजणे (Corrosion)
- लोखंडावर हवेतील ओलावा आणि ऑक्सिजनची अभिक्रिया होऊन तांबूस थर जमा होतो.
- गंजण्याचे सूत्र: Fe2O3.xH2O (Hydrated Iron Oxide).
- प्रतिबंध: गॅल्व्हनायझिंग (जस्ताचा लेप देणे), रंग देणे.
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup