Acids, Bases and Salts

आम्ल, आम्लारी आणि लवणे

Acid, Base, Salts आणि pH Scale

🆚 आम्ल (Acid) vs आम्लारी (Base)

Comparison

आर्हेनिअसचा सिद्धांत: पाण्यात विरघळल्यावर जे H+ आयन देतात ते आम्ल, आणि जे OH- आयन देतात ते आम्लारी.

गुणधर्म	आम्ल (Acid)	आम्लारी (Base)
चव (Taste)	आंबट (Sour)	कडू / तुरट (Bitter)
स्पर्श	दाहक असतात.	गुळगुळीत (Soapy) लागतात.
लिटमस चाचणी	निळा लिटमस लाल होतो.	लाल लिटमस निळा होतो.
प्रमुख आयन	H⁺ (हायड्रोजन)	OH^- (हायड्रॉक्साईड)
उदाहरणे	लिंबू (सायट्रिक), दही (लॅक्टिक), HCl.	साबण (NaOH), चुना (Ca(OH)₂).

🌈 दर्शक (Indicators)

जे पदार्थ आम्ल किंवा आम्लारीच्या संपर्कात आल्यावर स्वतःचा रंग बदलतात.

दर्शक (Indicator)	आम्लामध्ये रंग (In Acid)	आम्लारीमध्ये रंग (In Base)
लिटमस (लायकेन वनस्पतीपासून)	लाल (Red)	निळा (Blue)
फेनॉल्फ्थॅलीन (कृत्रिम)	रंगहीन (Colourless)	गुलाबी (Pink)
मिथिल ऑरेंज (कृत्रिम)	गुलाबी/लाल	पिवळा (Yellow)
हळद (नैसर्गिक)	पिवळा (बदल नाही)	लाल (Red)

📊 pH मापनश्रेणी (pH Scale)

Sorenson (1909)

द्रावणातील H+ आयन्सची संहती मोजण्यासाठी ही पट्टी वापरतात. (० ते १४ अंक).

[Image of pH scale with examples]

pH < 7 : आम्लधर्मी (Acidic). (जेवढा pH कमी, तेवढे तीव्र आम्ल).
pH = 7 : उदासीन (Neutral). (उदा. शुद्ध पाणी).
pH > 7 : आम्लारीधर्मी (Basic). (जेवढा pH जास्त, तेवढा तीव्र आम्लारी).

                💉 महत्त्वाचे pH:
                
• मानवी रक्त: ७.३५ ते ७.४५ (किंचित आम्लारी).
                
• आम्ल पर्जन्य (Acid Rain): ५.६ पेक्षा कमी.
                
• जठर रस (Stomach Acid): १.५ ते २.५ (प्रचंड ॲसिडिक).

🧂 उदासीनीकरण आणि लवणे (Salts)

Reaction

उदासीनीकरण (Neutralization): आम्ल आणि आम्लारी यांची अभिक्रिया होऊन क्षार (मीठ) आणि पाणी तयार होते.

Acid + Base → Salt + Water
HCl + NaOH → NaCl + H₂O

महत्त्वाचे क्षार आणि त्यांचे उपयोग:

व्यावहारिक नाव	रासायनिक नाव / सूत्र	उपयोग
खाण्याचा सोडा (Baking Soda)	सोडियम बायकार्बोनेट NaHCO₃	पदार्थ फुलवण्यासाठी (केक, ढोकळा), ॲसिडिटी कमी करण्यासाठी (Antacid).
धुण्याचा सोडा (Washing Soda)	सोडियम कार्बोनेट Na₂CO₃.10H₂O	कपडे धुण्यासाठी, काच आणि कागद उद्योगात.
ब्लिचिंग पावडर (विरंजक चूर्ण)	कॅल्शियम ऑक्सिक्लोराईड CaOCl₂	पाणी निर्जंतुक करण्यासाठी, कपड्यांचा रंग काढण्यासाठी.
प्लॅस्टर ऑफ पॅरिस (POP)	कॅल्शियम सल्फेट हेमिहायड्रेट CaSO₄.½H₂O	मूर्ती बनवण्यासाठी, हाड जोडण्यासाठी (Plaster).

            🔥 आम्लराज (Aqua Regia): सोने वितळवण्यासाठी वापरले जाणारे तीव्र द्रावण.
            
यात हायड्रोक्लोरिक आम्ल (HCl) आणि नायट्रिक आम्ल (HNO₃) यांचे प्रमाण ३:१ असते.

आम्ल, आम्लारी आणि लवणे

महत्त्वाचे क्षार आणि त्यांचे उपयोग:

Premium Resources