🗣️ प्रयोग

मराठी व्याकरणातील प्रयोग (Voice) या महत्त्वाच्या संकल्पनेची, म्हणजेच वाक्यातील क्रियापदाचे रूप कर्त्यानुसार की कर्मानुसार बदलते यावर आधारित प्रकारांची, सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे.

🗣️ प्रयोग (Voice) – कर्तरी, कर्मणी, भावे

प्रयोगाची व्याख्या: वाक्यातील कर्ता, कर्म आणि क्रियापद या तिघांमधील परस्परसंबंधाला प्रयोग म्हणतात. क्रियापदाचे रूप कर्त्याच्या किंवा कर्माच्या लिंग, वचन किंवा पुरुषानुसार बदलते की नाही, यावरून प्रयोगाचे प्रकार ठरतात.

प्रयोग ओळखण्यासाठीचा मूळ निकष:

कर्त्याचे लिंग/वचन बदला. जर क्रियापद बदलले, तर तो कर्तरी प्रयोग.

कर्माचे लिंग/वचन बदला. जर क्रियापद बदलले, तर तो कर्मणी प्रयोग.

दोघांपैकी कोणाचेही लिंग/वचन बदलल्यावर क्रियापद बदलत नसेल, तर तो भावे प्रयोग.

१. कर्तरी प्रयोग (Active Voice)

ज्या प्रयोगात क्रियापदाचे रूप हे कर्त्याच्या (Subject) लिंग, वचन आणि पुरुष यानुसार बदलते, त्याला कर्तरी प्रयोग म्हणतात.

उपप्रकार:

सकर्मक कर्तरी: वाक्यात कर्म असते. (उदा. तो आंबा खातो.)

अकर्मक कर्तरी: वाक्यात कर्म नसते. (उदा. तो हसतो → ती हसते.)

२. कर्मणी प्रयोग (Passive Voice)

ज्या प्रयोगात क्रियापदाचे रूप हे कर्माच्या (Object) लिंग आणि वचन यानुसार बदलते, त्याला कर्मणी प्रयोग म्हणतात.

उपप्रकार (अभ्यासक्रमात महत्त्वाचे):

प्राचीन/पुराण कर्मणी: जुन्या मराठी साहित्यात आढळतो. (उदा. रामे वन वास केला.)

नवीन कर्मणी (कर्म-कर्तरी): इंग्रजीच्या Passive Voice प्रमाणे. यात कर्त्याला 'कडून' प्रत्यय लागतो. (उदा. चोर पोलिसांकडून पकडला गेला.)

सकर्मक कर्मणी: वाक्यात कर्म असतेच.

३. भावे प्रयोग (Impersonal Voice)

ज्या प्रयोगात क्रियापदाचे रूप हे कर्त्याच्या किंवा कर्माच्या लिंग, वचन, पुरुष यांपैकी कोणाहीनुसार बदलत नाही, तर क्रियापद नेहमी तृतीय पुरुषी नपुंसकलिंगी एकवचनी असते (ते 'ले' किंवा 'ले' प्रत्ययाने संपते), त्याला भावे प्रयोग म्हणतात.

उपप्रकार:

सकर्मक भावे: वाक्यात कर्म असते, पण ते द्वितीया विभक्तीत असते. (उदा. आईने मुला ला बोलावले.)

अकर्मक भावे: वाक्यात कर्म नसते. (उदा. त्याने हसले.)

भावकर्तरी/अकर्तुक भावे: वाक्यात कर्ता स्पष्ट नसतो, क्रियापदाने क्रियेचा भाव व्यक्त होतो. (उदा. आज सारवले. बाहेर अंधारले.)