ParikshaNiti
कार्बन आणि त्याची संयुगे सेंद्रिय रसायनशास्त्र (Organic Chemistry Basics)
कार्बन आणि त्याची संयुगे (हायड्रोकार्बन, सेंद्रिय रसायनाची मूलतत्त्वे) 1/11/2026
कार्बन आणि त्याची संयुगे
सेंद्रिय रसायनशास्त्र (Organic Chemistry Basics)
⚫
कार्बन: एक अष्टपैलू मूलद्रव्य
Atomic No: 6
कार्बन हा निसर्गात मुबलक प्रमाणात आढळतो आणि सजीवांच्या रचनेचा तो मूळ गाभा आहे.
- संज्ञा: C
- अणुअंक: ६ (प्रोटॉन ६, इलेक्ट्रॉन ६)
- इलेक्ट्रॉन संरूपण: (२, ४)
- संयुजा (Valency): ४ (चतुःसंयुजी - Tetravalent)
कार्बनची वैशिष्ट्ये (Versatile Nature):
१. शृंखलाबंधन (Catenation): कार्बन अणू एकमेकांशी जोडले जाऊन लांब साखळी तयार करू शकतात.
२. चतुःसंयुजा: कार्बन एकाच वेळी ४ इतर अणूंशी बंध तयार करू शकतो.
१. शृंखलाबंधन (Catenation): कार्बन अणू एकमेकांशी जोडले जाऊन लांब साखळी तयार करू शकतात.
२. चतुःसंयुजा: कार्बन एकाच वेळी ४ इतर अणूंशी बंध तयार करू शकतो.
💎
कार्बनची अपरूपे (Allotropes)
Forms
एकाच मूलद्रव्याची भौतिक रूपे वेगळी पण रासायनिक गुणधर्म सारखे असणे.
| गुणधर्म | हिरा (Diamond) | ग्रॅफाईट (Graphite) |
|---|---|---|
| रचना | कठोर त्रिमितीय रचना (एका कार्बनला ४ कार्बन जोडलेले). | षटकोनी स्तरांची रचना (एका कार्बनला ३ कार्बन जोडलेले). |
| कठीणपणा | निसर्गातील सर्वात कठीण पदार्थ. | मऊ आणि गुळगुळीत (लुब्रिकंट म्हणून वापर). |
| विद्युत वहन | दुर्वाहक (Bad Conductor). | सुवाहक (Good Conductor) - मुक्त इलेक्ट्रॉनमुळे. |
| उपयोग | दागिने, काच कापण्यासाठी. | पेन्सिलची लीड, सेल (Battery), वंगण. |
⚽ फुलरिन (Fullerene): कार्बनचे तिसरे अपरूप. याचे रेणू फुटबॉलच्या आकाराचे असतात (उदा. C-60 बकीबॉल). नॅनो टेक्नॉलॉजीमध्ये वापर होतो.
🔥
हायड्रोकार्बन (Hydrocarbons)
H + C
केवळ कार्बन आणि हायड्रोजन पासून बनलेल्या संयुगांना हायड्रोकार्बन म्हणतात. यांचे दोन मुख्य प्रकार आहेत.
| प्रकार | नाव | बंध (Bond) | सामान्य सूत्र (Formula) | उदाहरण |
|---|---|---|---|---|
| संतृप्त (Saturated) |
अल्केन (Alkane) |
एकेरी बंध (Single Bond) |
CnH2n+2 | मिथेन (CH4) इथेन (C2H6) |
| असंतृप्त (Unsaturated) |
अल्कीन (Alkene) |
दुहेरी बंध (Double Bond) |
CnH2n | इथीन (C2H4) |
| अल्काईन (Alkyne) |
तिहेरी बंध (Triple Bond) |
CnH2n-2 | इथाईन / ॲसिटिलिन (C2H2) |
🌫️ मिथेन (CH₄): याला 'मार्श गॅस' (Marsh Gas) म्हणतात. बायोगॅस आणि CNG चा हा मुख्य घटक आहे.
⚗️
महत्त्वाचे क्रियात्मक गट (Functional Groups)
कार्बनच्या साखळीला विशिष्ट अणू जोडला गेल्यामुळे त्या संयुगाला विशिष्ट गुणधर्म प्राप्त होतात.
| गट | रचना | उदाहरण | उपयोग |
|---|---|---|---|
| अल्कोहोल | -OH | इथेनॉल (C2H5OH) | मद्य, सॅनिटायझर, टिंक्चर आयोडीन. |
| कार्बोक्झिलिक आम्ल | -COOH | ॲसिटिक आम्ल (CH3COOH) | व्हिनेगर (लोणच्यात परिरक्षक म्हणून). |
| अल्डीहाईड | -CHO | फॉर्मल्डिहाईड | प्लॅस्टिक उद्योग. |
| किटोन | -CO- | ॲसिटोन | नेलपॉलिश रिमुव्हर. |
🧼 साबण आणि अपमार्जके
- साबण (Soap): हे मेदाम्लांचे (Fatty Acids) सोडियम किंवा पोटॅशियम क्षार असतात. कठीण पाण्यात साबण फेस देत नाही.
- अपमार्जके (Detergents): हे कठीण पाण्यातही फेस देतात (उदा. वॉशिंग पावडर).
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup