ParikshaNiti
दैनंदिन जीवनातील रसायनशास्त्र इंधन, खते, औषधे आणि पॉलिमर
दैनंदिन जीवनातील रसायनशास्त्र (इंधन, साबण, खत, प्लास्टिक, औषधे) 1/11/2026
दैनंदिन जीवनातील रसायनशास्त्र
इंधन, खते, औषधे आणि पॉलिमर
🔥
१. इंधन (Fuels)
| इंधन | मुख्य घटक (Main Components) | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| LPG (स्वयंपाकाचा गॅस) |
ब्युटेन (Iso-Butane) + प्रोपेन | वासासाठी इथिल मर्कॅप्टन (Ethyl Mercaptan) मिसळतात. |
| CNG (वाहनांचे इंधन) |
मिथेन (Methane - CH₄) | हे प्रदूषणमुक्त 'ग्रीन फ्युएल' आहे. |
| बायोगॅस (गोबर गॅस) |
मिथेन (५०-७५%) + CO₂ | सेंद्रिय कचऱ्यापासून निर्मिती. |
| पेट्रोल | हायड्रोकार्बन्सचे मिश्रण | दर्जा ऑक्टेन नंबर (Octane Number) ने मोजतात. |
⛽ E20 इंधन (2026 Update): भारत सरकारने पेट्रोलमध्ये २०% इथेनॉल मिसळण्याचे (Ethanol Blending) उद्दिष्ट ठेवले आहे, जे पूर्णत्वाकडे जात आहे.
🧼
२. साबण आणि अपमार्जके
- साबण (Soap): हे मेदाम्लांचे (Fatty Acids) सोडियम किंवा पोटॅशियम क्षार असतात.
- कपड्यांचा साबण: सोडियम क्षार (कडक).
- अंघोळीचा साबण: पोटॅशियम क्षार (मृदू).
- मर्यादा: साबण कठीण पाण्यात (Hard Water) फेस देत नाही.
- अपमार्जके (Detergents): (उदा. वॉशिंग पावडर). हे कठीण पाण्यातही फेस देतात कारण ते सल्फोनिक ॲसिडचे क्षार असतात.
🌾
३. रासायनिक खते (Fertilizers)
वनस्पतींच्या वाढीसाठी ३ प्रमुख पोषकद्रव्ये (NPK) लागतात:
- नायट्रोजन (N): पानांच्या वाढीसाठी. (कमतरतेमुळे पाने पिवळी पडतात).
- फॉस्फरस (P): मुळांच्या वाढीसाठी.
- पोटॅशियम (K): फुलं आणि फळांच्या वाढीसाठी/रोगप्रतिकारक शक्तीसाठी.
🧪 युरिया (Urea): प्रयोगशाळेत तयार केलेले पहिले सेंद्रिय संयुग (वोहलर यांनी तयार केले). यात ४६% नायट्रोजन असतो.
🥤
४. प्लास्टिक (Polymers)
| प्रकार | गुणधर्म | उदाहरणे |
|---|---|---|
| थर्मोप्लास्टिक (उष्मामृदू) |
उष्णता दिल्यावर वितळतात. आकार बदलता येतो (Recyclable). | पॉलिथिन (पिशव्या), PVC (पाईप्स), PET (बाटल्या). |
| थर्मोसेटिंग (उष्मादृढ) |
एकदा आकार दिला की बदलता येत नाही. उष्णता दिल्यावर जळतात पण वितळत नाहीत. | बॅकेलाईट (कुकरचे हँडल, बटणे), मेलामाईन (क्रॉकरी). |
- टेफ्लॉन (Teflon): नॉन-स्टिक स्वयंपाकाच्या भांड्यांवर लेप देण्यासाठी वापरतात.
💊
५. औषधे (Medicines)
IMP
| वेदनाशामक (Analgesics) | वेदना कमी करण्यासाठी. (उदा. ॲस्पिरिन, मॉर्फिन). |
| ज्वरनाशक (Antipyretics) | ताप कमी करण्यासाठी. (उदा. पॅरासिटामॉल). |
| अँटीबायोटिक्स (Antibiotics) | जिवाणू (Bacteria) मारण्यासाठी. (उदा. पेनिसिलिन - शोध: अलेक्झांडर फ्लेमिंग). |
| अँटासिड (Antacid) | पित्त (Acidity) कमी करण्यासाठी. (उदा. मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया - Mg(OH)₂). |
🏗️
इतर महत्त्वाचे पदार्थ
- सिमेंट: यात चुनखडी (Calcium Oxide) आणि सिलिका असते. सिमेंट हळूहळू घट्ट व्हावे (Setting time वाढवण्यासाठी) म्हणून त्यात जिप्सम (Gypsum) मिसळतात.
- काच (Glass): हे वाळू (Silica) आणि सिलिकेट्सचे मिश्रण आहे. काचेला 'अतिशीत द्रव' (Supercooled Liquid) म्हणतात.
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup