ParikshaNiti
पेशी आणि ऊतक (Cell & Tissue) रचना, कार्ये आणि महत्त्वाचे भेद (MPSC/UPSC)
पेशी (पेशी रचना, कार्य, ऊतक) 1/11/2026
पेशी आणि ऊतक (Cell & Tissue)
रचना, कार्ये आणि महत्त्वाचे भेद (MPSC/UPSC)
🔬 पेशी: एक ओळख
Basic Unit
पेशी (Cell): सजीवांचे रचनात्मक (Structural) आणि कार्यात्मक (Functional) एकक.
| शास्त्रज्ञ | शोध / कार्य |
|---|---|
| रॉबर्ट हुक (१६६५) | पेशीचा शोध लावला (बुचाच्या झाडाच्या मृत पेशी). |
| अँटोन व्हॅन ल्युवेन्हॉक | पहिली जिवंत पेशी शोधली (बॅक्टेरिया). |
| श्लायडेन व श्वान | पेशी सिद्धांत (Cell Theory): "सर्व सजीव पेशींचे बनलेले असतात." |
| व्हर्चो (Virchow) | "ओम्निस सेल्युला ई सेल्युला" (नवीन पेशींची निर्मिती जुन्या पेशींपासूनच होते). |
🧬 पेशी अंगके (Organelles)
IMP
पेशीच्या आत असणारे महत्त्वाचे घटक आणि त्यांची टोपणनावे:
| अंगक (Organelle) | टोपणनाव / कार्य |
|---|---|
| केंद्रक (Nucleus) | पेशीचा मेंदू (Brain) / कंट्रोलर. ( यात DNA, गुणसूत्रे असतात). |
| तंतुकणिका (Mitochondria) | उर्जा केंद्र (Powerhouse). येथे ATP च्या स्वरूपात ऊर्जा तयार होते. |
| लयकारिका (Lysosomes) | आत्मघाती पिशव्या (Suicide Bags). पेशीतील टाकाऊ पदार्थ पचवतात किंवा स्वतःच्याच पेशीला नष्ट करतात. |
| रायबोझोम्स (Ribosomes) | प्रथिने कारखाना (Protein Factory). प्रथिनांचे संश्लेषण करतात. |
| गॉल्गी संकुल (Golgi Complex) | पॅकेजिंग विभाग. पदार्थांचे वहन आणि स्राव करणे. |
| हरितलवके (Chloroplast) | फक्त वनस्पतींमध्ये. प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) करतात. |
🦠 फरक:
• आदिकेंद्रकी (Prokaryotic): स्पष्ट केंद्रक नसते. (उदा. जिवाणू/बॅक्टेरिया).
• दृश्यकेंद्रकी (Eukaryotic): स्पष्ट केंद्रक असते. (उदा. वनस्पती, प्राणी, मानव).
• आदिकेंद्रकी (Prokaryotic): स्पष्ट केंद्रक नसते. (उदा. जिवाणू/बॅक्टेरिया).
• दृश्यकेंद्रकी (Eukaryotic): स्पष्ट केंद्रक असते. (उदा. वनस्पती, प्राणी, मानव).
🌿 वनस्पती पेशी vs प्राणी पेशी 🦁
| घटक | वनस्पती पेशी | प्राणी पेशी |
|---|---|---|
| पेशीभित्तीका (Cell Wall) | असते (सेल्युलोजची बनलेली). | नसते (फक्त पेशीपटल असते). |
| हरितलवके | असतात. | नसतात. |
| रित्तिका (Vacuoles) | आकाराने मोठ्या असतात. | लहान असतात किंवा नसतात. |
| लयकारिका | सहसा नसतात. | असतात. |
🩸 ऊतक (Tissues)
Group of Cells
समान रचना आणि कार्य असणाऱ्या पेशींच्या समूहाला 'ऊतक' म्हणतात.
A. वनस्पती ऊतक (Plant Tissues):
- विभाजी ऊतक (Meristematic): सतत विभाजन होणाऱ्या पेशी (वाढीसाठी).
- स्थायी ऊतक (Permanent):
- जलवाहिनी (Xylem): मुळांकडून पानांकडे पाणी वाहून नेते. (एकेरी वाहतूक).
- रसवाहिनी (Phloem): पानांकडून इतर भागांकडे अन्न वाहून नेते. (दुहेरी वाहतूक).
B. प्राणी ऊतक (Animal Tissues):
| १. अभिस्तर (Epithelial) | संरक्षण करणे (त्वचा, तोंडातील अस्तर). |
| २. स्नायू (Muscular) | हालचाल (ऐच्छिक आणि अनैच्छिक स्नायू). |
| ३. संयोजी (Connective) | अवयवांना जोडणे. उदा. रक्त (Blood), हाडे (Bone), अस्थिबंध. (रक्त हे 'द्रवरूप संयोजी ऊतक' आहे). |
| ४. चेता (Nervous) | संवेदना वहन. (मेंदू, चेतारज्जू). एकक: न्यूरॉन. |
🧠 महत्त्वाचे: मानवी शरीरातील सर्वात लांब पेशी ही चेता पेशी (Neuron) आहे (सुमारे १ मीटर लांब असू शकते).
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup