ParikshaNiti
मानवी शरीर रचना आणि कार्य पचनसंस्था, श्वसनसंस्था आणि रक्ताभिसरण (महत्त्वाचे मुद्दे)
मानवी शरीर-पचनसंस्था, श्वसनसंस्था, रक्ताभिसरण 1/11/2026
मानवी शरीर रचना आणि कार्य
पचनसंस्था, श्वसनसंस्था आणि रक्ताभिसरण (महत्त्वाचे मुद्दे)
🍔१. पचनसंस्था (Digestive System)
Alimentary Canal
अन्ननलिकेची लांबी सुमारे ९ मीटर असते. पचनाची सुरुवात मुखापासून होते.
[Image of human digestive system diagram]| अवयव | विकर (Enzyme) / स्राव | कार्य (Function) |
|---|---|---|
| मुख (Mouth) | लाळ (टायलिन/Ptyalin) | पिष्टमय पदार्थांचे (Starch) रूपांतर माल्टोजमध्ये करणे. |
| जठर (Stomach) | हायड्रोक्लोरिक आम्ल (HCl), पेप्सिन | अन्न निर्जंतुक करणे आणि प्रथिनांचे (Protein) पचन करणे. |
| यकृत (Liver) | पित्तरस (Bile Juice) | शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी. स्निग्ध पदार्थांचे (Fats) पचन करणे (Emulsification). |
| लहान आतडे | विविध पाचक रस | अन्नाचे पूर्ण पचन आणि रक्तामध्ये शोषण (Absorption) येथेच होते. |
| मोठे आतडे | - | फक्त अतिरिक्त पाणी शोषून घेणे. |
👉 महत्त्वाचे: लहान आतड्याची लांबी (सुमारे ६ मीटर) ही मोठ्या आतड्यापेक्षा (१.५ मीटर) जास्त असते. तरीही त्याला 'लहान' म्हणतात कारण त्याचा व्यास (Diameter) कमी असतो.
🫁२. श्वसनसंस्था (Respiratory System)
Gas Exchange
श्वसनाचा मार्ग: नाक → घसा (Pharynx) → श्वासनलिका (Trachea) → श्वसनी (Bronchi) → फुफ्फुसे.
[Image of human respiratory system diagram]- श्वासनलिका: यावर 'C' आकाराच्या कूर्चा (Cartilage) असतात, ज्यामुळे ती दबली जात नाही.
- वायुकोष (Alveoli): फुफ्फुसातील द्राक्षाच्या घडामध्ये दिसणारे लहान फुगे. येथेच O₂ आणि CO₂ ची देवाणघेवाण होते.
- मध्यपटल (Diaphragm): श्वास घेताना हे खाली जाते (चपटे होते) आणि सोडताना वर येते (घुमटाकार होते).
⚠️ श्वसन दर: सामान्य निरोगी माणसाचा श्वसन दर मिनिटाला १२ ते २० वेळा असतो. (लहान मुलांमध्ये तो जास्त असतो).
❤️३. रक्ताभिसरण (Circulatory System)
Pumping Station
मानवी हृदय ४ कप्प्यांचे असते (२ अलिंद + २ निलय). बंद रक्ताभिसरण संस्था (Closed Circulation).
A. रक्तवाहिन्या (Blood Vessels):
| फरक | धमण्या (Arteries) | शिरा (Veins) |
|---|---|---|
| कार्य | हृदयाकडून शरीराकडे रक्त नेतात. | शरीराकडून हृदयाकडे रक्त आणतात. |
| रक्त प्रकार | शुद्ध (Oxygenated) रक्त. | अशुद्ध (Deoxygenated) रक्त. |
| अपवाद (Imp) | फुफ्फुस धमनी (Pulmonary Artery) - अशुद्ध रक्त वाहते. | फुफ्फुस शिर (Pulmonary Vein) - शुद्ध रक्त वाहते. |
| दाब | दाब जास्त असतो. | दाब कमी असतो. |
B. रक्ताचे घटक (Blood Components):
- RBC (तांबड्या पेशी): ऑक्सिजनचे वहन करणे (हिमोग्लोबिनमुळे लाल रंग). आयुष्य: १२० दिवस.
- WBC (पांढऱ्या पेशी): सैनिक पेशी (रोगांशी लढणे).
- प्लेटलेट्स (रक्तबिंबिका): रक्त गोठण्यास मदत करणे. (डेंग्यूमध्ये यांचे प्रमाण कमी होते).
🩸 रक्तदाब (Blood Pressure): सामान्य रक्तदाब १२०/८० mmHg असतो. मोजण्यासाठी स्फिग्मोमॅनोमीटर वापरतात.
Premium Resources
Download PDF Revision Note
Watch Video Explanation
Register to Access Files
100% Free Signup